Kurdstanکوردستان
نوچه، ڕامان، ههڵوێست
میوانی هێژا!
بابهت و نوسینی تۆش دهکرێ لێره بڵاوبکرێتهوه
...................................
********
هێمن
رێنسانس
کوردستان نێت
قهرهنی قادری
کوردیش مێدیا
هێمن عهبدوڵڵا
ملوانکهی شین
ههواری وێنه
حاتهم منبهری
کورد ئایتی
خالید عهزیزی
کوردبلاگهر
تارا فاتحی
ڕۆژههڵات
کڵاوڕۆژنه
پهیامنێر
چاڵاو
ماکوان
نهکهرۆز
سهرتوون
ماڵپهڕ
گزینگ
ڕهشماڵ
دێمانه
ئاموده
بۆکان
تهوار
ئاگری
ئاشق
ڕاسان
ژن
کڵاوڕۆژنه
پهیامنێر
چاڵاو
ماکوان
نهکهرۆز
سهرتوون
ماڵپهڕ
گزینگ
ڕهشماڵ
دێمانه
ئاموده
بۆکان
تهوار
ئاگری
ئاشق
ڕاسان
ژن
******
ئاڕشیڤ
|
Thursday, April 09, 2009
â تێپهڕاندنی قۆناخێکی خوێندن  پاش سێساڵ ههوڵ وماندووبونی بێوچان و دهستوپهنجه نهرمکردن لهگهڵ کێشهکانی ژیان، سهرهنجام توانیمان پێکهوه قۆناخی بهکالۆریۆس له خوێندنهوهی نێونهتهوهیی (Bachelor of Arts “International Studies”) ببڕین و وێڕای سهدان خوێندکاری دیکهی ئوسترالی و نا ئوسترالی له ئاههنگی پێدانی بهڵگهنامهێ دهرچووندا بهشدار بین و بهڵگهنامهی دهرچونهکهمان وهرگرین. گهلێک بهلامهوه گرنگ بوو که پاش ساڵانێکی زۆر دورکهوتنهوهم له خوێندن ئهم ڕۆژه ببیم و پلهیهکی خوێندن ببڕم(کاتی خۆی که کوردستانم بهجێ هێشت بهدۆست و هاوڕێکانم گوت مهبهستمه که دڕێژه بهخوێندن بدهم و ئهوهش یهکێکه له هۆکارهکانی چونم بۆ دهرهوه). بۆ سوهیلای هاوڕێ و هاوژینیشم ئهوهنده بهسه بڵێم که ئهوهنده تامهزرۆی خوێندن بوو، سهرهتا که تازه هاتبوو بۆ ئوسترالیا کاتێک به تهنیشت زانکۆی ئهدهڵاید یان زانکۆی ئێس ئهی دا تێدهپهڕین ههموو جارێک دهیگوت ملم بشکایه بهس ئابێرهدا بهسهر بکهوتمایه! بهخۆشیهوه نهک ههر ملی نهشکا بهڵکو بهسهرکهوتووییهوه توانی پلهی بهکالۆریۆس ببڕێت و ئێستا خهریکی تهواوکردنی ماستهرهکهیهتی. دیاره لهو ماوهدا که ئهو خوێندنهمان تهواوکردوه، ئێمه کهسێکی ڕهبهنی بێ منداڵ نهبووین، بهڵکو خاوهنی دوو منداڵی چاوگهشین که ئهرکی گهورهکردنی ئهوانیشمان له ئهستۆ بوو، ههرچهند ڕهنگه بههۆی خوێندنهکهوه نهمانتوانیبێ بهشێوهی پێویست باوکایهتی و دایکایهتی بکهین، بهڵام لهوهی دڵنیام که باشترین ههوڵی خۆشمان داوه.  شتێکی دیکه که جێگهی سهرنج و لهوانهیه پرسیاریش بێت که ئێمه چۆن ههردوکمان پێکهوه لهو بهشهدا وهرگیراین و تهواویشمان کرد. سوهیلا پێش من له زانکۆ وهرگیرا بوو له بهشێک(ئهندازیاری کۆمپیوتهر) دهیخوێند که دواتر تێگهیشت که حهزی لێناکات و نهوهدونۆ لهسهدی ئهوانهی لهو بهشه لهوکاتهدا دهیانخوێند پیاو بوون و دیار بوو ئهویش جۆرێک ههستی نامۆیی تێدا دروست ببوو، ههرچهند فرهش هانمدا که ڕادێی و سهرهنجام به خوێندنیشت لهو بهشه ئهو تابوه دهشکێنێ که ژنیش دهتوانن له بهشی ئاواد بخوێنن و سهریش بکهون بهڵام ناههقی نهبوو و منیش پشتگیری ههربڕیارێکیم دهکرد که بۆخۆی پێ باش بێت و له سهرکهوتنی دڵنیا بێت. بهههرحاڵ بڕیاریدا جارێکی دیکه ناونوسی بکاتهوه که له بهشێک لهبهشهکانی زانستی مرۆڤایهتی و پۆڵهتیک وهربگیرێت و به ڕێکهوت منیش ههر لهو دهوروبهره خۆم ناونوس کردبوو. ئێمه به چاوهڕوانیهوه بهرهو سهفهری کوردستان و ئوروپا چوین. له کوردستانی ئازاد بوین له ڕێگای ئیمایلهوه ئاگادارکراین که ههردوکمان له بهشی خوێندنی نێونهتهوهیدا جێگهیان داوینێ و ئێمهش بێ سێ و دوو پهسهندمان کرد. له زانکۆ کهمتر خۆمان وهک ژن و مێرد دهناساند، مهگهر ئهوهی کهسێک بههۆی نزیکیمانهوه پرسیاریان لێبکردینایه. زۆرتر وهیاندهزانی که هاوڕێین و کاتێکیش دهیان زانی و دهمانگوت دوو منداڵیشمان ههیه، زۆر سهریان سوڕدهما و دهیان گوت ژن ومێردیشن و دهشخوێنن و دومنداڵیشتان ههیه...واوو! بهلای زۆرێک له ئینگلیزو ئوسترالیهکانهوه سهیر لهوهدابوو که چۆن وهڕزنابین لهیهکتر، له زانکۆ ههر پێکهوه و لهماڵیشهوه ههر پێکهوه. له ڕاستیدا ئهم قۆناخه لهژیانمان ههم گرنگ بوو ههم پڕیش بوو له ئهزموون. به پێچهوانهی هزرینی ئهو هاو زانکۆییانهشمان نهک ههر وهڕز نهدهبووین بهڵکوو پێکوهبونمان هۆکارێکی گرینگیش بوو بۆ ئهوهی بهم ڕۆژه بگهین و کێشهو چهڵهمهکانی سهر ڕێگاش بهسهرکهوتوویی ببڕین، بهواتایهکی دیکه له ژن و مێردێکی نهریتیهوه ببینه هاوڕێش! له ماوهی ئهوچهند ساڵهدا بههۆی ئهو دۆخهوه که تێیدا بووین به تایبهت من له کۆمهڵێک چالاکی سیاسی و بۆ نمونه نوسین دواکهوتووم و تهنانهت نهمتوانیوه بهشێوهی پێویست به پێوهندییهکانم لهگهڵ دۆستان و هاوڕێیان و تهنانهت خزمانم ڕابگهم. بۆیه ههست دهکهم داوی لێبوردنێکیان قهرزدارم و هیوادارم لێم ببوورن. جێی خۆیهتی لێرهدا له یادم نهچێت که سپاسی ههموو ئهودۆست و هاوڕێانهش بکهم که هانیان داوین له بهردهوامی خوێندن و نهسڵهمینهوه له تهنگوچهڵهمهکان. سپاسیش بۆ ئهندامانی بنهماڵهمان که ههردهم چاوهوهڕێ بیستنی ههواڵی تهواوکردنی ئهو قۆناخهی خوێندنی ئێمهبوون له ناویشیاندا برای هێژاو خۆشهویست کاک عومهر که هاندهرێکی ههمیشهییمان بوو. تۆ ئێژی چی؟
â پیرۆز بێ سهرکهوتنی نهتهوهکهمان له ههڵبژاردنه شارهوانیهکانی باکوری کوردستان  ئهنجامهکانی ههڵبژاردنی 29ی مارچ له باکوری کوردستان دهری دهخهن که پارتی کۆمهڵگای دیموکراتی 98 باژێرو ناوچهو باژێرۆکیله باکوری کوردستان وهدهست هێناوه. ههر بهوپێیهش، بهچاو ههڵبژاردنی 2007 نزیک دو ئهوندهی دهنگهکانیان زیادی کردوهو گهلێک باژێر و ناوچهو باژێرۆکیان خستۆتهوه دهست که پێشتر پارتی ئاکهپه بهدستیهوه بوون. سهرنجڕاکێشه که له ههموو تورکیه سێ ژن ههڵبژێردراون، بهڵام له باکوری کوردستان سێزدهژن سهرکهوتنیان بهدهستهێناوه. بێگومان ئهمه سهرکهوتنێکی مهزنه بۆ بزاڤی شارستانیانهو مافخوازانهی نهتهوهیی گهلهکهمان که له جهنگێکی نایهکساندایه له گهڵ داگیرکهرانی خاکهکهێ و زهوتکهرانی مافهکانیدا. وێرای پیرۆزباییهکی گهرم له ههموو ئهوانهی دڵیان بۆ ئازادی گهلهکهیان لێدهداو لهم سهرکهوتنهی نهتهوهکهمان له باکوری کوردستاندا شادن. پیرۆزبایی بۆ ئهو گهله خۆڕاگرو وریایهی که  به بهشداری بێوینهو چارهنوسسازیان لهو تاقیکردنهوه گرنگهدا سهلماندیان که ئهگهرچی لهگهڵ ڕکابهرێکی نایهکساندا دهستهویهخهن، ئهگهرچی گهلێک دام ودهزگای نانهتهویش لهوساتهوهختهگرنگهدا خهریکی بالۆرهو پیاههڵدانی نهیارانی کورد بوون، ئهگهرچی نهیارهکان بهچهکی ههمیشهیی ئاین هاتبونه گۆڕهپانی ململانێ ، ئهگهرچی بهچهکی بههێزی ئابوری دهیان ویست ههژاریی زۆربه زۆری دانیشتوانی کوردستان بقۆزنهوهو سهرنجام ئهگهرچی دهیان پیلان و ساتو سهودای ژێربهژێریان لهدژی کورد ئهنجامدا و گرهوی سهرکهوتنیان کرد بوو، بهڵام ئهوان وشیارن و دهزانن چۆن خهباتی خۆڕاگرانهی خۆیان بمهشێنن و لهبهر چاوی جیهاندا خونی نهیارانیان بزڕکاند و سهرکهوتنێکی بێوێنهیان تۆمار کرد. پیروز بێت له پارتی پێشهنگ و سهرکهوتووی کورد پارتی کۆمهڵگای دیموکراتیک- دهتهپه.ئهنجامهکان بهپێی ڕۆژنامهی ئازادیا وڵات لهو شوێنانهی که پارتی کۆمهڵگای دیموکراتیک تا نوکه وهدستی هێناون بریتین له: 1- Amed (Diyarbakir) 2- Baglar (Bağlar) jin 3- Bismil-Jin 4- Çinar 5- Pîran (Dicle) 6- Gelê (Eğil)-Jin 7- Erxanî (Ergani) 8- Hênê (Hani) 9- Hênê-Kuyular 10- Hênê-Özekli 11- Kayapinar 12- Kocakoy 13- Parûs 14- Parûs -Agaçli 15- Licê- Kadin 16- Ferqîn (Silvan) 17- Sur 18- Yenişehir 19- Pîran-Kaygisiz 20- Êlih (Batman) 21- Kercews (Gercüş) 22- Hazo (Kozluk) 23- Hazo -Bekirhan 24- Colemêrg (Hakkari) 25- Şemzînan (Şemdinli) 26- Çelê (Çukurca) 27- Gewer (Yuksekova) - Jin 28- Gewer -Esendere 29- Wan (Van) 30- Wan -Bostaniçi- Jin 31- Elbak (Başkale) 32- Bêgirî (Muradiye) 33- Ebex (Özalp) 34- Çelebibax 35- Ertemêt (Erdemit) 36- Şirnex (Şirnak) 37- Elkê (Beytüşebab) 38- Cizîr (Cizre) 39- Silopî (Silopi) 40- Hezex (Îdil) 41- Hezex -Sirtköy 42- Qileban (Uludere) Jin 43- Qileban -Uzungeçit 44- Balveren 45- Kumçati 46-Gorumlu 47- Konya-Golyazi 48- Semsur (Adiyaman)Bulam 49. Aydin-Ovaemiri 50. Söke-Savuca 51. Sêrt (Siirt) 52. Dihê (Eruh) 53. Misirc (Kurtalan) 54. Gokçeba€ 55. Guroymak 56. Tetwan (Tatvan) 57. Belîs-Kurludere 58. Belîs-Ovakişla 59. Dîgor (Digor) 60. Qaqizman (Kağizman) 61. Dîgor-Dağpinar 62. Giyadin (Diyadin) 63. Bazîd (Doğubeyazit) Jin 64. Patnos 65. Mûş-Vartinis 66. Gimgim (Varto) Jin 67. Milazgir (Malazgirt) 68. Milazgir -Konakkuran 69. Kop (Bulanik) 70. Kop -Yenişem 71. Kop -Erentepe 72. Kop -Molakent 73. Kop -Rüstemgedik 74. Kop -Elmakaya 75. Kop -Saripinar 76. Kerboran (Dargeçit) 77. Surgucu 78. Şemrex (Mazidag) 79. Dêrik (Derik) Jin 80. Qoser (Kiziltepe) 81. Nisêbîn (Nusaybin) Jin 82. Nisêbîn -Girêmîra 83. Nisêbîn -Kertwênê 84. Nisêbîn -Stlîlê 85. Kilavuz 86. Yelişalan- Jin 87. Pinardere 88. Yalim 89. Dêrsim (Dersim) Jin 90. Îdir (Iğdir) 91. Îdir -Halfeli 92. Serêkaniyê (Ceylanpinar) 93. Aligör (11 Nisan) 94. Pirsûs (Suruç) 95. Wêranşar (Viranşehir) Jin 96. Yukarigoklu 97. Çewlîk (Bingöl) Kanîşer98. Akdeniz 98. Akdeniz تۆ ئێژی چی؟
â  ئاورکهوتنهوه(The Advertiser) وێنه: رۆژی 20ی مارچ 2009 ڕۆژنامه پاش ئهوهی ماڵهکهمان یان باشتر بڵێم پهرژینی ماڵهکهمان شهوی چوار شهممه لهسهر پێنچشممه له لایهن چهند کهسانێکی تا ئێستا نهناسراو ئاوری تێبهردرا و به هاوکاری خهڵکی گهڕهک و دۆستان و تیمی ئاورکوژێنهوه توانیمان کۆنترۆڵی بکهین. بهخۆشیهوه ههموومان سڵامهت بوین. ڕۆژی دوایی له لایهن چهة کاناڵی ڕاگهیاندنهوه سهردانیان کردین و ههواڵهکهیان بڵاوکردهوه. کهناڵی نۆ (9) ڕۆژنامهی (The Advertiser) ههروهها ههفتهنامهی Messenger ڕاپۆرتیان ئامادهکردوه و دوانی یهکمیان بڵاویان کردۆتهوه و ئهویتریشیان پێدهچی چوارشهممهی دادێ بڵاوی بکهنهوه. ئهوهی لێرهدا دهیبینن له ئهدڤهرتایزهدا بڵاوکراوهتهوه. هیوادارم کهس توشی ڕوداوی وا نهبێت. ئاوری ئهم جاره، جارێکی دیکه سوتانی ماڵهکهمان لهساڵی 1988ی دۆڵه رهقهی وهبیرهێنامهوه که لهوێشدا به پهلهپڕوزه ڕزگارمان بوو و ههندێک وێنهی گرنگی کۆنفرانسی چواریشی تێدا سوتا. نهورۆز و ساڵی نوێی کوردهواری له ههمووتان پیرۆز بێت و ساڵێکی پڕ له خۆشی و سهرکهوتن بۆ ههموو لایهک . تۆ ئێژی چی؟
â . له وتارێکدا که یهشارکهماڵ له کۆنگرهی دیموکراسیدا بهزمانی تورکی پێشکهشی کردوه و له لایهن حهسهن ئهیوبزادهوه وهرگێڕدراوهته سهر کوردی، یاشار کهماڵ له دێموکراسی و پێوهندیی نێوان تورک و کورد دهدوێ. خوێندنهوهی بۆ تۆش خراپ نیه. تۆ ئێژی چی؟
â  نامهیهکی کراوه بۆ نوسهری گۆڤاری "جیهان" له نوسینی بابهکر دڕهیی له سایتی ههڵوێست وهرگیراوه تۆ ئێژی چی؟
â جەمال غەمبار:من بەردەوام لە قەلەقێکی ئیبداعیدا ئەژیم ڤینۆس فایهق: دنهاخ/هۆڵەندا  كوردستان راپۆرت: له ههندێک شیعری جەمال غەمباردا رەهەندێکی دیاری سۆفیگەری و مەلحەمی تیا بەدی دەکەم، ئایا چۆن کارت لەسەر ئەم دوو رەهەندە کردووە لەناو دەقەکاندا؟جەمال غەمبار: لەڕووی لایەنی سۆفیگەریکەوە، دیاره به گهڕانهوه بۆ موفرهداتی روحیی و سهفهرکردن بهناو ههندێک حاڵهتی تایبهت به تێڕامانهکانی زاتدا ئهو دهمهی لهناو سهحراکانی تهنیایی و تهنانهت ههندێکجار ههستکردن به بێکهسییشدا، وا ئهکات جۆرێک نزیکبوونهوه له سۆفیگهریی دروست ببێت، بهڵام بیرمان نهچێت شاعیر ههروهک ئهوهی چۆن ههمیشه ههوڵی خوڵقاندنی ئهفسانهیهک ئهدات لهدهرهوهی ئهفسانه باوهکاندا، بهو شێوهیهش ئهکرێت ههوڵی خوڵقاندنی سۆفیگهرییهک بدات له دهرهوهی بازنهکانی ئیماندا. بۆیه من بۆ خۆم زۆرجار ههوڵی خوڵقاندنی دنیایهک ئهدهم بهو شێوهیهی که دهسهڵاتی شیعرییم وێنای ئهکات. پاشان له نوسینی دهقی شیعردا ئهکرێت سود له ههموو کایه فیکریی و ئهندێشهییهکانی تری مرۆڤایهتیی وهربگیرێت، بهتایبهتی له مڕۆکهدا که دهق سنوری رێباز و قوتابخانهی ئهدهبیی ناناسێت و زۆر ئازادانه رێئهکات. دواجار شیعر ئهگهر جۆرێک له یاخیبوونی له شته باوهکان تێدا بێت، ئهوا لهم خاڵهدا له سۆفیگهریی نزیکدهبێتهوه بهو پێیهی که سۆفیگهرییش به شێوهیهکی گشتیی له زهمان و زهمینی خۆیدا جۆرێک بوو له یاخیبوون له تهقالیده باوهکان. سهبارهت به لایەنە مەلحەمیەکەش، راستییهکهی، من ههتا ئێستا قهسیدهی مهلحهمیم نییه، بهڵام ئهشێت بڵێیت ههندێ ئاماژهی خێرا ههن که وهک لایهنی خوڵقاندنی حاڵهتێکی چیرۆکئامێز ئامادهبوونیان ههبووه، که ئەوەش بابهتی قهسیدهکان ئهوهیان خوڵقاندووه نهک من. به واتایهکی تر ئهوه من نیم ئیختیاری بابەتەکان دەکەم، ئەوە بابەتەکانن قەسیدەکە ئیختیار دەکەن، سروشتی بابەتەکان وایە بەرەو مەلحەمیەت بڕۆن. جارێک برادەرێکم گوتی: تۆ هەقە رۆمان بنووسی، ئەگەر تۆ سهرنجی ههندێک له قهسیدهکانی ناوهڕاستی نهوهدهکان و تهنانهت یهک دو قهسیدهی ساڵانی ههشتاکانیشم بدهیت، بۆ خۆیان جۆره فهزایهکی وایان تێدایه که ببنه مایهی دروستکردنی ئهو سهرنجهی لهم پرسیارهی ئێوهدا هاتووه. كوردستان راپۆرت: باشە باوەڕت وایە هەموو کات نەفەسی مەلحەمی خزمەتی دەق، قەسیدە بکات؟ زۆرجار وەکو شاعیر کە دەنووسین، وەرگر (متلقی)یاخود خوێنەرمان بیر نییە، بەتایبەت زەمەن، زەمەنی خێرایی و تەکنەلۆجیا و هەواڵی کورت و بەرقی، ئایا ئەمە کاری خراپ ناکاتە سەر مەزاجی وەرگر؟ جەمال غەمبار: باشە ئهکرێت له پێشهوه بپرسین، وەرگر یان خوێنەری من کێیە؟ خوێنەری من خوێنەرێکی ئەوروپی یان با بڵێم رۆژئاوایی نییە، خوێنەری من هەتا ئیستاش لەکۆی سیستەمێکی کۆمهڵایهتیی و کلتووریی وادا ئەژی، هێشتاکە بە زەرورەت پێویستی بەو نەفەس درێژیە هەیە. پاشان من نامهوێت قهسیدهی درێژ ههر له پێناوی ئهوهدا بنووسم که پێم بڵێن قهسیدهی درێژ ئهنووسێت..نهخێر. بهڵکو ئهوه موفرهداتی ناو قهسیدهکهیه ئهو حاڵهته به قهسیدهکه ئهبهخشن. مهرجیش نییه ههموو جار نهفهسی مهلحهمی له خزمهتی دهقدا بێت. زۆر جار یهک رستهی شیعریی دنیایهک مانات پێدهبهخشێت که رهنگه چهندین کۆپله پێت نهبهخشن. بۆ نمونه من له قهسیدهی (با دڵنیا بێت ئاو) که بریتییه له چهند کۆپلهیهک، کۆپلهیهکیان به تهنها یهک رستهیه که دهڵێت [عیشق چهند خاڵییه بێ تۆ]..ئینجا تۆ بڕوانه من ویستومه له پشت ئهو رستهیهوه چیی بڵێم. كوردستان راپۆرت: راستیەک هەیە ئەویش ئەوەیە قەسیدەی کوردی هێشتا بەقووڵی کار لەسەر ئەو بەسەرهات و رووداوە مێژووییانە دەکات کە هێشتا نەبۆتە مێژوویەکی دوور، ئایا تۆچۆن توانیوتە ئەو رووداوانە لە زۆر شوێندا، یان دەقدا بەو نەفەسە مەلحەمیە سۆفیگەریە تەوزیف بکەیت؟ داخوا ئەوان ئەوان ئەو فۆرمەیان هەڵبژاردووە، یان فۆرمەکە ئەوانی هەڵبژاردووە؟ جەمال غەمبار: حەز ئەکەم بزانیت سۆفیگەری سەرتاپای قەسیدەکانی منی داگیرنەکردووە، تەنها هەندێ بڕگە و دەق هەن، بەتایبەت لەو شوێنەدا کە پێویست بێت پەنام بردووە بۆ نەفەسی سۆفیگەری. هەروەک سەرهتاش گوتم، ئهکرێت شاعیریش جارێکی تر جۆرێک له سۆفیگەری له ماڵه شیعرییهکهی خۆیدا بخوڵقێنێت بهو پێیهی که سۆفیگهرییش بۆ خۆی له زهمان و زهمینی خۆیدا ئیشکردن بووه لەدەرەوەی دامودەزگا باوەکان. پاشان ئهوهشمان نابێت بیر بچێت ئهکرێت ئێمه له پرۆسهی خوڵقاندنی دهقی شیعرییدا وهک تهوزیفکردنیش بێت سوود لهو لایهنه مهعنهوییانهی سۆفیگهریی وهربگرین که پهیوهندییان به پاکبوونهوه و جوانکردنهوهی روحه شکست و تێکشێنراوهکانهوه ههیه لەسەردەمێکدا که ئاسوودهیی و بهختهوهریی زۆربهی ئینسانهکان روو له کزیی و نهمانه. كوردستان راپۆرت: پێش خوێندنەوەی قەسیدەکانت هەندێ جار، هەندێ وشە و دەستەواژە هەڵدەبژێریت، وەکو دەلالات بۆ وەرگری شیدەکەیتەوە!! ئایا باوەڕ بەوە ناکەیت ئەمە شتێک بێت ئەبێت بۆ وەرگری بەجێبهێڵیت؟ باوەڕت وانییە قەسیدەش وەکوو تابلۆیەکی سوریالی، دەبێت وەرگر خۆی لێی تێبگات؟ جەمال غەمبار: ئهوه شیکردنهوه نییه، بهقهد ئهوهی پێدانی ئاماژهیه بۆ ئهوهی وهرگر زیاتر ئامادهی ئاوێتهبوون بکهیت لهگهڵ دهقهکهدا، بهتایبهتی ئهو کاتهی ئهو گوێ له خوێندنهوهی دهق ئهگرێت نهک راستهوخۆ خۆی بیخوێنێتهوه. ئهمه رهنگه تهنها له کاتی ئیلقاکردنی دهقێکدا بێت له کۆڕێکدا و ههموو جارێکیش پێویست نییه. ئهوهش ناکاته ئهوهی پێشوهخته چێژی وهرگر کۆنترۆڵ بکهم. بۆخۆم ههرگیز لهگهڵ لەگەڵ تەفسیرکردن و باسکردنی پێشوهختهی دهقدا نیم، چونکە بەو شێوەیە تۆ لەڕێی ئەو تهفسیر و باسکردنهوه پێشوەخت کۆنترۆڵی تەفسیر و لێکدانەوەکانی وەرگر بۆ دەقەکەی خۆت دەکەیت، بەڵام هەندێ ئاماژە پێویستن، بۆ نمونە لەو کۆڕەشیعرییهمدا لە شاری (دێڵفت)ی هۆڵهندا سازمان کرد و بهڕێزیشتان لهوێ بوون، لە قەسیدەیەکمدا کە خوێندمەوە وەکو شوێن باسی (سلێمانی) له کوردستان و (ئەدیلاید) له ئوسترالیا ئەکەم، تەنها ئاماژەم بهوه دا کە من شوێنم وەکو خۆی نەگواستۆتەوە بۆ ناو قەسیدە، بهڵکو جاری واهەیە سیفەتی ئینسانی ئەدەم بە شوێن. ئهمه تهنها بۆ ئهوهی له رووی دهروونییهوه وهرگر ئاماده بکهم بۆ کردنهوهی دهرگاکانی دهقهکه. زۆرجار ههموو وهرگرێکیش پێویستی بهوه نییه. كوردستان راپۆرت: لە زۆربەی زۆری قەسیدە و دەقە شیعریەکانتا، ئەوەی تێبینیم کردووە و لەوانەشە پێت وترابێت پێشتر، وشەی عەرەبی زۆر زۆر بەکاردەبەیت، ئایا ئەمە بە چ مەبەستێک، ئایا بۆ دەوڵەمەندکردنی لایەنی هونەری قەسیدەکە، یان تەوزیفکردنی ئەو وشانەیە لە ئەجوائی دەقێکی کوردیدا؟ یاخود کارکردنە لەسەر تەکنیکی شیعر و دروستکردنەوەی قەسیدە لەدەرەوەی زمان، واتا بەدەر لە ئامرازی زمان، گرنگی دەدەیت بە گەیاندنی وێنەی شیعری، گرنگ نییە چ زمانێک بەکاردەهێنیت؟ ئایا ئەمە لایەنی کارکردن لەسەر ئامرازی زمان لاواز ناکاتەوە لە دەقدا؟ جەمال غەمبار: خوڵقاندنی دەق، بەتایبەت قەسیدە، پێویستی بە زمانی خۆی هەیە، تۆ ئەبێت جارێکی تر زمانێکی تر بخوڵقێنیتەوە. کاتێک وشە و دەستەواژه باوهکان دەگوێزیتەوە بۆ ناو دەقی قەسیدە، دهبێت مانای تریان لێ دروست بکهیت. سەبارەت بە وشەی عەرەبی پیشتریش ئەو پرسیارەم لێکراوە، بیرمان نەچێت ئێمە گەنجینەیەکی دەوڵەمەندی ئەدەبی کلاسیکیمان هەیە که خاوهنی زمانێکی تایبهت به خۆیهتی له رووی موفرهداتی زمانهوه و ئهتوانرێت لهمڕۆکهشدا ههندێکجار ئهو موفرهداته بهکارببرێت، بهڵام به تهوزیفکردنی تازهوه، هاوزهمانیش وشهگهلێکمان ههن که به درێژایی زهمهن ئیتر بونهته موڵکی ئێمه، باشه وشهگهلی (مهملهکهت، غوربهت، ویساڵ، فیراق..هتد) بۆ ههر دهبێت وای لێک بدهینهوه که موڵکی زمانی عهرهبی بن. من پێموایه ئهو وشانه جگه لهوهی کاریگهریی (وهقعی) خۆیان ههیه له رسته شیعرییهکاندا، هاوزهمان هێنده بهکارهاتوون له ناو قاموسی رۆژانهی زمانی خهڵکدا، ئیتر ئێمهش خاوهنی ئهو وشهگهلهین. كوردستان راپۆرت: ئەی ئەمە پەیوەندی بە نەوەکەتەوە نییە؟ ئ یستا نەوەیەک هەیە ئەو وشە و دەستەواژانە بەکارناهێنێت. جەمال غەمبار: نهخێر پهیوهندیی بهوهوه نییه، بهڵکو پێداویستی و جوانکاری قەسیدە له کوێدا پێویستیی بهوه ههبێت، ئهوه لەوێدا بهکاری دههێنم. پاشان بۆ ئهوهش نایکهم تا شتی ناباو (نامەئلوف) لە پێناوی مەئلوفدا دروست بکهم، بەڵکو نامەئلوف دێنم و لە پێناوی داهێناندا تەوزیفی دەکەم. Serchawe: kurdistan report تۆ ئێژی چی؟
â خهباتی چهکداری و نههامهتییهکانی * شێرکۆ کرمانج ئهم بابهته ههوڵدانێکه بۆ تێگهیشتن له یهکێک له هۆیه ههره سهرهکیهکانی سهرنهکهوتنی شۆڕشهکانی گهلی کوردستان له ههر چوار پارچهکهی کوردستان، ئهویش پهیڕهویکردن بووه له خهباتی چهکداری وهک شێوازێکی خهبات بۆ ڕزگاری نیشتیمان. ئهوهی لێرهدا تهرکیزی لهسهر دهکرێت ئاکامه خراپهکانی دهستبردنی حیزب و ڕێکخراوه کوردستانییهکانه بۆ خهباتی چهکداریی. پاش دهستنیشانکردنی ئاکامه خراپهکانی خهباتی چهکداری، شێوازهکانی دیکهی خهبات وهک بهدیلێک بۆ خهباتی چهکداری پێشنیازدهکرێن. ئایا خهباتی چهکداری لهلایهن نهیارانی کوردستانهوه سهپێنراوه یان لایهنه کوردستانییهکان بهخۆیان ههڵیانبژاردوه؟ ئهمه پرسیارێکه له درێژهی ئهم بابهتهدا تیشکی دهخرێته سهرو گفتۆگۆی لهسهر دهکرێت. گرنگی ئهم بابهته لهوهدایه که تاکو ئێستا له باکور و ڕۆژههڵاتی کوردستان ئهم شێوازی خهباته لهلایهن پارتی کرێکارانی کوردستان (پهکهکه) و پارتی ژیانهوهی کوردستان (پژاک) و چهندین لایهنی دیکه کهم تا زۆر پهیڕهوی لێدهکرێت. له ههمانکاتدا ئهگهری ههڵگیرسانی شهڕ و پێکدادانیش ههیه لهنێوان حکومهتی مهرکهزی عێراق و هێزی پێشمهرگه له ههرێمی کوردستان. بۆیه لهم ڕۆژهدا پێداچوونهوهیهک بهو شێوازهی خهبات گرنگییهکی تایبهتی ههیه بۆ ههموو لایهنه کوردستانییهکان. تۆ ئێژی چی؟
â کلتوری کوردیی-ئیسلامیی و دیاردهی توندوتیژی و تیرۆریزم .png)  نوسینی: شێرکۆ کرمانجخوێندکاری دکتۆرا له بهشی توێژینهوه نێونهتهوهیی له زانکۆی ساوس ئوسترالیا ماوهیهکه له کوردستان و له دهرهوه زۆر بابهت لهسهر دیاردهی تیرۆریزم و توندوتیژی له کوردستان دهنوسرێت، گفتوگۆو کۆڕو سیمیناری لهسهر دهبهسترێت، پێشنیازی زۆریش لهسهر شێوازی بهرانگاربوونهوی ئهم دیاردهیه دهخرێنه بهرباس و لێکۆڵینهوه. ئهوهی من زۆر به زهقی ههستیپێدهکهم خۆ لادانه له هۆکار و پاڵنهره سهرهکییهکانی ئهم دیاردهیه. من لێرهدا ههوڵدهدهم تا بۆمبکرێت بێ ئهملاو ئهولا و بێ دوودڵی خۆیان له قهرهبدهم. مهبهستیشم له هۆکاره سهرهکییهکان رۆڵی ئایین و دهسهڵات و کلتوری زاڵ و سیستهمی پهروهردهیه. بهتایبهتی ئایین و دهسهڵات که به داخهوه ههردووکیان بوونهته دوو کایهی "بڤه" له کوردستان. پێموایه پهیوهندییهکی قوڵ لهنێوان توندوتیژی وهک دیاردهیهکی کۆمهڵایهتی و تیرۆریزم وهک دیاردهیهکی سیاسیی ههیه. دهتوانین بڵێین که تیرۆریزم فۆرمێکی باڵای توندوتیژییه یان به شێوهیهکی دیکه تیرۆریزم زادهی توندوتیژییه. بۆیه لێرهدا به جووته جارجاریش به تێکههڵکێشراوی دخرێنه بهر گفتوگۆ و لێکۆڵینهوه. سهرهتا با بهکورتی پێناسهیهکی ههردوو چهمکی توندوتیژی و تیرۆر یان تیرۆریزم دهکهین. بهشێوهیهکی ساده توندوتیژی بریتییه له ههر کارێک یان قسهیهک که ههستی کهسێکی دیکه یان جهستهی ئازار بدات، بهتایبهتی ئهو کار و قسانهی که کاریگهریی درێژخایهنیان ههیه و مهبهستێکی پێشوهختی لهپشتهوهیه. تیرۆر terror وشهیهکی فهرهنسی کۆنه، یهکهمجار له سهدهی چواردهههم بهکارهاتوه، له وشهی terrere ی لاتینی وهرگیراوه که مانای ترساندن یان تۆقاندن دهگهیهنێت. تیرۆریزم بریتییه له خوڵقاندنی ترس و تۆقاندن بهمهبهستی هێنانهدی گۆڕانکاریی سیاسیی. واته، تیرۆر تاوانێکه که ئامانجێکی سیاسی له پشتهوه بێت. ئهنجامدهری کارێکی تیرۆریستی دهکرێ تاکه کهس، رێکخراوێکی سیاسی یان کۆمهڵایهتی یان ئایینیی بێت، یان ئهوهتا دهوڵهت بێت. کاره تیرۆریستییهکان ههندێجار به ئهنجامدانی چالاکییهک کۆتاییان پێدێت و ههندێجاریش بهردهوام دهبن و چهندان چالاکی لهخۆدهگرن و بهشێوهی جیاجیا ئهنجامدهدرێن. دهکرێ جۆری یهکهمیان به تیرۆریزمی تاکهکهسی (فهردی)و جۆری دووهمیان به تیرۆریزمی رێکخراو ناوببهین. تیرۆریزمی رێکخراو، بهگشتی، دهزگایهک یان چهندین دهزگای تایبهتی سهر به دهوڵهتێک یان رێکخراوێک ئهنجامیدهدهن. بوونی ئامانجێکی سیاسی و دهستنهپاراستن و رهشهکوژی و تۆقاندن خسڵهتی ههره سهرهکی کاری تیرۆریستین. لهپاڵئهمانه، تیرۆریستان ههمیشه بهدوای خاڵه لاوازهکانی دوژمنهکانیاندا دهگهڕێن و دهیانهوێت چالاکییهکانیان دهنگۆی زۆری لێپهیدا بێت لهگهڵ ئهوپهڕی زهرهرو زیان، مرۆیی بێت یان ئابوریی یان دهروونی. مێژووی تیرۆریزم دهگهڕێتهوه بۆ سهرهتایی پهیدابوونی کێشه سیاسیی و کۆمهڵایهتی و ئابورییهکان لهنێوان ئهندامانی کۆمهڵگه مرۆییهکان. ئهگهر وهک دیاردهیهکی ئهم ڕۆژگارهش باس له تیرۆریزم له کوردستان بکهین، ئهوه دهکرێ هۆکاری سهرههڵدانی تیرۆریزم و توندوتیژی بگێڕینهوه بۆ کۆمهڵێک هۆ که پهیوهندییان به دهسهڵاتی کوردیی و ئایینی ئیسلام و کلتوری باو و سیستهمی پهروهردهییهوه ههیه، ئهوه بێجگه له چهند هۆکارێکی دهرکی. من لهم باسهدا وام پێباشه پهنجه لهسهر هۆکاره ناوهکییهکان دانێم و به هۆکاره ئایینییهکان دهست پێبکهم. ئاینیی ئیسلام و توندوتیژیی ئاشکرایه که کۆمهڵگهی کوردی کۆمهڵگهیهکی ئیسلامییه، لهبهرئهوه، دهمهوێت ئاماژهیهکی خێرا به مێژووی تیرۆر لهناو موسڵمانان بکهم. دهبێ لهسهرهتا ئهو راستییه بدرکێنین که ئیسلام وهک ئایین له کۆمهڵگهیهکی خێڵهکی له دایکبوو، بۆیه ههڵگری کۆمهڵێک بهها و پراکتیزی خێڵهکیی عهرهبییه. ههروهک زانای کۆمهڵایهتیی عهلی وهردییش ئاماژهی پێکردووه، یهکێک له پرینسیپ و بهها ههره سهرهکییهکانی کۆمهڵگه عهرهبییه خێڵهکیهکان تۆڵهسهندنهوهیه، ئهم پرینسیپه لهخۆیدا کێشه سیاسییهکان بهرهو ئاقاری تیرۆرکردنی دژهکان پهلکێشدهکات. ئهوهش دهکرێ بههۆیهکی ههرهسهرهکی گهشهکردنی دیاردهی تیرۆر له مێژووی موسڵماناندا دابنرێت. ئهمه بێجگه لهوهی دهقه ئایینییهکانی ئیسلام له پێش ههموویانهوه قورئان دهیان ئایهتی تێدایه که راستهوخۆ یان ناڕاستهوخۆ پاساوی کوشتنی ئهوی دی (الاخر) دهدات. بۆنمونه له سورهتی تهوبه هاتووه "وهل ئهوانهدا بجهنگن که به خوداو رۆژی سهڵا بێباوهڕن و ههرچی خواو پێغهمبهری خوا به ڕهوایان زانیوه، ئهمان به ناڕهوای دهزانن و نایهنه سهر دینی راستیش، تا ئهو کاتهی به زهلیلی و به دهستی خۆ، سهرانهی خۆ (خۆیان) بهنگۆ دهدهن" (قورئان 9: 29). .png) لهپاڵئهمهش عولهما و فوقههاکانی موسڵمانان دنیایان بهسهر دوو بهرهدا دابهشکردوه، ماڵی ئاشتی و ماڵی شهڕ (دار السلام ودار الحرب). بهگوێرهی ئهم تێڕوانینه، مهبهست له "ئهوی دی" نا موسڵمانانن یان ههر کهسێک لهگهڵ خهتی بیرکردنهوهی ئهوان نهگونجێت. نمونهی ئێجگار زۆر له مێژووی موسڵمانان ههیه که بهێنرێنهوه بۆ سهلماندنی ئهوهی که مێژووهکهیان تا بن باڵ غهرقی تیرۆره. له سهرهتای دروستبوونی کێشه سیاسییهکان لهناو موسڵمانان، تیرۆر وهک ئامرازێک بۆ یهکلاکردنهوهی کێشهکان دهستی بۆ بردراوه. بۆنمونه، کوشتنی سیان له چوار خهلیفهکانی راشدیین. مهبهستم کوشتنی عومهری بن خهتاب و عوسمانی بن عهفان و عهلی بن ئهبیتالیبه، که دهکرێت به سهرهتای دهستپێکردنی تیرۆر له مێژووی موسڵمانان دابنرێت (له ڕاستیدا ههموو جارێ کوشتن تیرۆر نیه). دواتریش به قهتلوعامکردنی بنهماڵهی پێغهمبهر (اهل البیت) که ئیمام حوسێن سهرکردایهتی دهکردن گهیشته ترۆپکهی. ههتککردنی لاشهی ئیمام حوسێن و بردنی کهلهی سهری له کهربهلاوه بۆ دیمهشق و ههڵواسینیشی لهوێ، لهگهڵ ئهمانهی سهرهوه، دهکرێت به سهرهتای پهرهسهندنی تیرۆر وهک دیاردهیهک له مێژووی موسڵمانان دابنرێت. ئهتککردنی لاشهش ههر نهرێتێکی خێڵهکی عهرهبی بووه که تێکهڵ به ئیسلام کراوه. بۆنمونه، هیندی ژنی ئهبو سوفیان لاشهی ئیمام ههمزهی له شهڕی ئوحددا ههتککرد. دهبێ ئهوهش بڵێین، که مردنی لێدهرچێت، ژمارهی ئهو خهلیفه و سهرکرده موسڵمانانهی ئاشتیانه کورسی دهسهڵاتیان بهجێهێشتوه، له مێژووی چوارده سهدهی موسڵمانان تا ئهمڕۆ، له پهنجهکانی یهک دهست تێناپهڕن. زۆربهی ههره زۆری خهلیفه و ئیمام و سهرکرده موسڵمانهکان به دهستی برایانی ئایینیان، لهپێناو ئامانج و دهسهڵاتی سیاسی، تیرۆرکراون. زۆربهیجاریش تیرۆرکهر (بکوژ) کوڕ یان برا یان ئامۆزا یان مامی کهسی تیرۆرکراو بووه. ئهمشێوه پراکتیزو بهرخورده لهبهرابهر نهیارانی سیاسی بوون به بهردی بناغهی دیاردهی تیرۆر و کلتوری ڕق و قهبوڵنهکردنی جیاوازی لهناو موسڵمانان، ههروهک گوتیشم بنهمایان لهسهر بهها و نهرێت و پراکتیزه عهرهبییه خێڵهکییهکان داناوه.ئێستا دهکرێ باس لهکاریگهری ئهم دابونهرێتهی موسڵمانان لهسهر کلتوری کوردی بکهین. کورد وهک ههر نهتهوهیهکی دیکهی ئهم ناوچهیه له سهدهی ههشت و نۆی زاینیی بهشێوهیهک له شێوهکان بوون به موسڵمان و ئێستاش زۆربهی ههره زۆریان خۆیان به موسڵمان دادهنێن و پراکتیزی رێوڕهسمه ئیسلامییهکانیش دهکهن. بهئیسلامبوونی کوردیش بهشێوهیهکی سروشتییانه خستییه ژێر کاریگهری ئهو کلتوره. ئهوه بهو مانایه نیه که دیاردهی تیرۆر پێش هاتنی ئیسلام لهناو کورداندا نهبووه. من ئهو ئیدیعایهی که ههندێک لهسهر پاکیزهیی کلتوری کوردی دهیکهن به ئیدیعایهکی بێ بنهما دهزانم، یهکێک له هۆکارهکانی ئهم نوسینه ههڵوهشاندنهوهی ئهم بۆچوونهیه. دیاره ئهم بواره دهبێ لێکۆڵینهوهی زانستی و مێژوویی زیاتری لهسهر بکرێت، که له دهرهوهی چوارچێوهی ئهم کورته لێکۆڵینهوهیه.  که باس له هۆکاری ئایینی دهکهین مهبهستم ئهوهیه بچمه بنج و بنهوانی ئهو گوتاره ئایینییهی که توندوتیژی وهبهرههمدێنێ، نهک ههر گێڕانهوهی ههندێک روداوی مێژوویی. ئایینهکان بهگشتی جیهانبینێکی ئایدیالیستانهیان ههیه. واته موریدهکانی ئایینێک له جیهانبینی ئایینهکهیانهوه تهماشای دیاردهکانی کۆمهڵگهو سروشت دهکهن و لهو دیدهوهش چارهسهرو مامهڵه لهگهڵ کێشهکانی کۆمهڵگهکهیان دهکهن. ئایینی ئیسلامیش وهک ئایینی زۆربهی خهڵکی کوردستان بۆ ههندێک کهس، ئهگهر نهڵێین زۆربه، بۆته ڕوانگهی جیهانبینییان. کێشهکهش لهوهوه سهرچاوه دهگرێت که تێگهیشتنی سونهتییانه له ئایینیی ئیسلام، ئهوهی زۆربهی عولهما و فوقههاکان پهیڕهوی لێدهکهن و بڵاویدهکهنهوه، خهڵکانێکی سادهی کوردستانیش پهیڕهوی لێدهکهن. ئهمیش دانانی ئیسلامه به ههقیقهتێکی ڕهها و چارهسهرێکی ئاسمانی و پیرۆز بۆ کێشهکانی سهرزهوی، که گفتوگۆ ههڵناگرن و بههیچ شێوهیهکیش جێگایی گومان نین. ئهمجۆره تێگهیشتنه بووهته ههوێنی تاکڕهویی فکریی لهلایهن ئهو خهته فکرییهی موسڵمانان. مهبهستم ئهوهیه بیریاران و پهیڕهوکارانی ئهو خهته فکرییه تهنیا خۆیان به خاوهن ههقیقهت دادهنێن، پێشیانوایه ههقیقهتێکی ئیلاهییه. ههموو خهته فکرییهکانی دیکه به ناتهواو و چهواشه و دنیایی دادهنێن. لهبهرئهوهی ههقیقهتهکهی خۆشیان به ئاسمانی و موقهدهس دادهنێن ئهوه پاساوی دژایهتیکردن بگره لهناوبردنی ههموو ههقیقهتهکان یان ههڵگرانی خهته فکرییهکانی دیکه دهدهن. بۆیه وهک گوتمان لای ئهوان دنیا دوو ماڵه ماڵی موسڵمانان که ماڵی ئاشتییه لهبهرابهر ماڵهکهی دیکه که ماڵی شهڕه.ئهو ههلومهرج و فهزا سیاسیی و کۆمهڵایهتییهی ئهمڕۆ له کوردستان له ئارادایه لهگهڵ قهیرانی ئابوری (که دهسهڵاتی کوردی لێیبهرپرسه و دواتر باسی لێوهدهکهین) بۆته مایهی گهشهکردنی بێچارهیی و نائومێدی و نامۆیی. له ژینگهیهکی ئاواشدا بیری ئایینیی وهک بهشێکی سهرهکی و گرنگی ژیانی رۆحیی کۆمهڵگه، تهشهنهدهکات. له کۆمهڵگهی موسڵمانی کوردیش ئایینیی ئیسلام بۆته ئهو پهناگایه بۆ پڕکردنهوهی ئهو بۆشاییه. وهک گوتیشمان، بیرۆکه ئایینییهکانی ئیسلامیش، لانیکهم وهک ئهوهی که تا ئێستا تهفسیرکراون، رههایین چونکه ئیسلام به ئاخرین ئایین دهناسرێت و پێغهمبهرهکهشی به مۆری کۆتایی پێغهمبهران دانراوه. لهبهرئهوه ڕههایی ئیسلام له ڕههایی ههموو ئایینهکانی دیکه ڕههاتر ناسێندراوه. ئا لێرهدایه ئهو کهسانهی چ بهڕاستی باوهڕیان وایه که ئیسلام چارهسهری ههموو کێشهکانی پێیه یان ئهوانهی بهمهبهستی گهیشتن به دهسهڵات بانگهشهی ئهو جۆره چارهسهرییه دهکهن، ئهوا کهڵکیان لهو بارودۆخهی که لهناو کۆمهڵگهی کوردی خوڵقاوه وهرگرتووه و بۆ مهبهستهکانی خۆیان بهکاریاندێنن. نابێ ئهوهش لهبیرکهین که سهرچاوه سهرهکییهکانی ئیسلام چ قورئان چ سوننه پڕن لهو دهق و گوتهو کردهوانهی که ئیسلامییهکان دهتوانن بۆ پشتڕاستکردنهوهی بانگهشهکانیان بیانهێنهوه. بهبێ ئهوهی هیچ بارێکی سهرنج بدهنه بارۆدۆخ و هۆکاری دابهزین و نوسینی ئهو دهقانه، واته ناپرسن ئهو دهقانه بۆ کێ و بۆچی و کهی هاتوون؟ له راستیدا، دهقه سهرهکییهکانی ئیسلام بۆ چارهسهرکردنی کێشه و گرفتهکانی کۆمهڵگهیهکی خێڵهکی که ههزارو چوارسهد ساڵ پێش ئێستا له نیمچه دوورگهی عهرهب دهژیان، دابهزیون. بۆیه سهپاندنیان لهسهر کۆمهڵگهکانی ئهمڕۆ له سوکایهتیکردن به ئیسلام هیچی دیکهی لێوهبهرههمنایهت. دهسهڵاتی کوردیی و توندوتیژیی دهسهڵات هۆکارێکه که ههم دهکرێ وهک هۆکارێکی توندوتیژی تهماشا بکرێت ههم وهک هێزێک که دهتوانێت کاریگهریی ههبێت لهسهر کهمکردنهوه یان نههێشتنی توندوتیژی. له کوردستان کهمن ئهوانهی باس له دهسهڵات دهکهن وهک هۆکارێک له پشت توندوتیژییهوه، ئهگهر ئاماژهشی بۆ بکهن به هۆکاری سهرهکی دانانێن و پینهوپهڕۆی بۆ دهکهن. له ڕاستیدا، بێمبالاتی و کهمتهرخهمی دهسهڵات هۆکارێکی ههره سهرهکی گهشهی دیاردهی توندوتیژییه. ڕهخنهی سهرهکیشمان ئهو خاڵانهن: نهبوونی یاسایهکی گشتگیر و ههمهلایهنه که بتوانێت ههم له ماڵهوهو ههم له دامودهزگاکانی دهوڵهت دیاردهی توندوتیژی بهههموو شێوهکانییهوه بنبڕ یان لانیکهم کهمبکاتهوه. له پاڵ ئهمدا، دابیننهکردن و زامننهکردنی دیموکراسی به مانا راستهقینهکهی، واته ڕێگهنهدان به دهربڕینی ههموو بیروڕایهک به به بیروڕا ئیسلامییهکانیشهوه. نهڕهخساندنی ههلی یهکسان بۆ ههموو هێز و لایهن و تاکهکهسهکانی کۆمهڵگه بهمهبهستی تهعبیرکردن لهخۆیان و رێکخراوهکانیان. بۆنمونه، نهبوونی ڕێکخراوی پیشهیی سهربهخۆ و کارا. دیاره له کوردستان ڕێکخراوی، بۆنمونه، قوتابیان، مامۆستایان هتد... ههن، بهڵام پرسیاری سهرکی ئهوهیه، ئایا تهعبیر له خواست و ئارهزو و مافی قوتابیان و مامۆستایان دهکهن؟ ئایا خهبات بۆ جێبهجێکردنی پرۆژهو مافهکانی قوتابیان و مامۆستایان دهکهن؟ یان بوونهته ئامرازێک به دهست حیزبه کوردییهکان بۆ بهحیزبیکردنی مامۆستایان و قوتابیان. ئهمه لهسهر زۆربهی ههره زۆری رێکخراوه پیشهیی و جهماوهرییهکانی کوردستان جێبهجێدهبێت. دهسهڵات له کوردستان تا ئهو رادهیه رێگه بهکاری رێکخراوهیی دهدات که لهگهڵ ئامانج و مهرامهکانی خۆی بێنهوه. دهسهڵاتی کوردی پڕبهپێست ههلی یهکسانی بۆ خهڵکی کوردستان نهڕهخساندوه. مهبهستمان له ههل، ڕهخساندنی باری گونجاوه بۆ خوێندن و کارکردن و دهستڕاگهیشتن به خزمهتگوزارییه تهندروستییهکان. له کوردستان ناحزبییهکان به هاوڵاتی دهرهجه دوو حیسابدهکرێن. له دامودهزگاکانی کوردستان گهندهڵی ئیداری و ئهخلاقی به شێوهیهکی بهربڵاو ههستی پێدهکرێت. بۆنمونه، تهندهری کۆنتراکتهکان لهسهر بنهمای بنهماڵهیی و خزمایهتی و حزبایهتی وهردهگیرێن. دیاره ئهگهر ئهو کهسانه کۆنتراکچی لێهاتوو و خاوهن ئهزمونیش بوونایه، لهوانهبوو چاوی لێبپۆشین بهڵام بهداخهوه نوێنهرانی حیزبهکان کۆنتراکتهکان ههر لهسهر کاغهز دهفرۆشنهوه!!! له کوردستان ئهگهر حزبی نهبیت، مهگهر چۆن، دهنا بیر له خوێندنی باڵا مهکهوه، چونکه ئهوه دنیایهکه حزب به کۆنتراکت گرتویهتی. بهرتیل و رهشوه و واسیته سێ کوچهی دهزگاکانی حکومهتن له بهرێوهبردنی کاروباری هاوڵاتیان. ژنانی کوردستان ئهگهر دهرگای کارکردنیشیان لهبهردهم بکرێتهوه لهبهر رێزگرتن له مافی کارکردنیان نیه، بهڵکو بۆ نیازی شاراوهی دیکهیه. ههموو ئهو گهندهڵیی و بێمافییانهی به خهڵکی کوردستان دهکرێن بهبێ ئهوهی دهزگایهکی سهربهخۆ بۆ لێپرسینهوه ههبێت. بهڕاستی جێگهی سهرسوڕمانه تهنانهت وهزارهت و دهزگاو رێکخراوهکانی مافی مرۆڤیش له کوردستان حزبیین یان سهر به دهوڵهتی حزبیین. لهوانهیه کوردستان تاکه شوێن بێت که وهزارهتی مافی مرۆڤی لێبێت. ئهمانهو چهندانی دیکه که ماوهی باسکردنیمان نیه، بوونهته هۆی رهخساندنی ژینگهیهک که خهڵکانی سهر به ههندێک توێژی کۆمهڵگهی کوردی تووشی نامۆیی و بێئومێدی و بێچارهیی کردوه. ئهم باره سایکۆلۆجیهش بووهته مایهی دروستبوونی ڕقێکی گهوره که زۆرجار بهشێوهی توندوتیژیی یان به کاری تیرۆریستی دهردهبڕدرێت. کلتوری کوردیی و توندوتیژی کهسانێک ههن باس لهوه دهکهن که کلتوری کوردی تیرۆر یان توندوتیژی وهبهرههمناهێنێ. ئهوانه، با ئهو پرسیاره له خۆیان بکهن و بڵێن ئایا ژیان یان مرۆڤ له کۆمهڵگهی ئێمه چ نرخێکی ههیه؟ ئایا مردن یان ژیان، کامهیان له کلتوری کوردی زیاتر نرخی بۆ دانراوه؟ بۆ وهڵامی ئهم پرسیارانه تهنیا ئاماژه به ههندێک بهها یان دیارده کلتورییهکانی ناو کورد دهکهین، وهک دیاردهی کلتوری تۆڵه و ڕق و مهرگدۆستی. ئهم دیاردانه لهناو کوردا باون و هۆکاریشیان زۆره، بهڵام دووانیان زۆر زهقن یهکێکیان عهقلییهتی خێڵهکی و ئهویدیکهیان ئایینه. ئهگهر کلتوری تۆڵه و ڕق بگێڕینهوه بۆ عهقڵیهتی خێڵهکی ئهوا کلتوری ئایینی بهرپرسه له زاڵی دیاردهی مهرگدۆستی. با وهک نمونه باس له مهرگدۆستی و مردوپیرۆزی بکهین. بهگوێرهی ئایینی ئیسلام ژیانی ئێستاکانه واته ژیان لهسهر زهوی کاتییه (موهقهته) و ژیانی ئهوێ دنیایێ ژیانێکی بێکۆتاییه (ئهزالییه). بنیادهم ههرشتێکی ئێستا دهیکات دهبێ بۆ دورینهوهی بهرههمهکانی بێت له دنیا ئهزهلییهکه. ئێمه بۆیه دهژین بۆئهوهی بمرین نهک بۆئهوهی خۆشی و کهیف له ژیان وهربگرین. بۆیه ژیان له تێگهیشتنی ئایینییانهی کورد نرخی کهمه یان ههر نیهتی. جا کهسێک نرخی ژیانی خۆی لا گرنگ نهبێ دهبێ چ نرخێک بۆ ژیانی کهسانی دیکه دانێت. مردوهکان بهگوێرهی کلتوری ئایینی-کوردیی بهنرخترن له زیندوهکان، تهنانهت بۆته مایهی ئهوهی کورد گۆڕستانی مردوهکان ههمیشه بهرزتر له شوێنی زیندوهکانی دانێت. گهڕانێک بهناو شاری سلێمانی و ههموو شارو شارۆچکه و گوندهکانی کوردستان ئهو راستییه به سانایی دهسهلمێنن. سهرتهپۆڵکی زۆربهی گردهکانی سلێمانی بوون به قهبرستان. له سهر ڕێگای ههولێر دیبهگه یهک گردی لێیه، له پیرداود، کراوه به گۆڕستان. گۆڕستانی سهید سادق له بهررزترین گردیی شارهکه دامهزراوه. حهسهن زیرهک پێشئهوهی بمرێت بێنرخترین مرۆڤ بوو لهناو کۆمهڵگهی کوردی، که مرد گۆڕهکهیان لهسهر بهرزترین گردی بۆکان، ناڵهشکێنێ، بۆ ههڵکهند. ئهوانهی به "زیندویی" تف و نهعلهنتیان دهکرد، پاش مردن کڕنوشیان بۆ "گۆڕهکهی" دهبرد. ئهمانه چهند نمونهیهکن بهڵام ئهگهر تهماشای قهبرستانهکانی کوردستان بکهیت زۆربهیان ئهگهر ههموویان نهبێت لهو شوێنانه بهرزترن که زیدوهکانی لێدهژین. باشه ئهگهر له کلتورێکدا مردو پیرۆزتر بێت له زیندو چۆن لهو کلتوره دیاردهی مهرگدۆستی یان توندوتیژی تا ڕادهی تیرۆریزم زاڵ نابێت. ئهوه تا ئهو شوێنهی پهیوهندی به کلتوری ئایینییهوه ههیه، من پێموایه بهههمانشێوه هێزه ناسیونالیست و چهپهکانیش بهشێوهیهک له شێوهکان بانگهشهی مهرگدۆستیان لهژێر پهردهی خهباتی نیشتیمانی و چینایهتی کردوه، یان بهجۆرێکی دیکه بڵێین پاساوی توندوتیژی خهباتیان دهکرد بهمهبهستی بردنهپێشی ئایدیۆلۆجیاکانیان. ههر لهم چهند ساڵی ڕابردوودا هێزه ناسیونالیستهکان به کهڵکوهرگرتن لهو کاره دزێوانهی تیرۆریستهکان بهگشتی و گروپهکهی شێخ زانا کردویانه دهیانهوێت پهره به رۆحی نهتهوهیی روت بدهن. ئهوان گهشهپێدانی رۆحی نهتهوهیی به ڕێگهچارهی بهرهنگاربوونهوهی دیاردهی تیرۆر له کوردستان دادهنێن. ئهوهیان لهبیرچۆتهوه یان پشتگوێی دهخهن که بیری نهتهوهیی روت بوو بووه به مایهی بهرههمهێنانی نازیزم و فاشیزم له ئهوروپا و بهعسیزم له رۆژههڵاتی ناوهڕاست. پهروهرده و توندوتیژیی هۆکارێکی دیکهی بهرههمهێنی توندوتیژی شێوازی سیستهمی پهروهرده و ناوهڕۆکی بهرنامهی خوێندن (مینهاج) و پهرهوهردهی منداڵه له کوردستان. سیستهمی پهروهردهی کوردستان تا بڵێی سهقهته. من زۆر ئاگاداری ئهو گۆڕانکارییانه نیم که بهم دواییه له سیستهمی پهروهردهکراوه، لهبهرئهوه ئهو قسانهی که دهیکهم لهسهر سیستهمه کۆنهکهیه که به دڵنیاییهوه کاریگهرییان ههر ماوه. هیوادارم سیستهمه نوێکه هێنده نوێخواز بێت که تهجاوزی ئهم رهخنانهی منی کردبێت. مهبهستیشم له سیستهمی پهروهردهیی ههردوو ئینستیتۆ سهرهکییه بهرههمهێنهرهکهی کلتوره که ماڵ (خێزان) و قوتابخانهن. کۆمهڵگهی کورد له ماڵهوه و له قوتابخانه ڕۆڵهیهکی گوێڕایهڵی بێ پرسیار و ترسنۆک و بێ گومان دێنێته بهرههم. منداڵی کورد له ماڵ و له قوتابخانه هێشتا تهمهنی نهبۆته حهوت ساڵ ههموو ههقیقهتهکانی دهخزێنرێته ناو مێشک. مهبهستم له ههقیقهتهکان وهڵامی پرسیاری گهورهی وهک ئهوهی ئێمه کێین؟ لهکوێوه هاتوین؟ بۆ کوێ دهچین؟ ـه. وهڵامهکان ههمووی له دهقی یهک ڕسته کۆکراونهتهوه و له ماڵهوه بهبن گوێی منداڵهکان دهگوترێنهوه و له قوتابخانهش لهسهر لاپهڕهی، بۆنمونه، کتێبی پۆلی یهکهمی سهرهتایی نوسراوه، ئهویش ئهوهیه "خوا عهردو عاسمان و مرۆڤی خهلقکردوه." لهوانهیه ههندێک بڵێن جا ئهوه چی تیایه؟ مهگهر وانیه؟ له وهڵامدا دهڵێم، ئهوه تاک ههقیقهتی له کلتوردا دروستدهکات و منداڵ بێ پرسیار دههێڵێتهوه. لهم کۆنتێستهدا (محتهوایهدا) من مهبهستم مانا فهلسهفییهکهی ههقیقهته، واته ئهوهی دهوڵهت یان ئایین یان دهزگایهک یان تاکه کهسێک به ههقیقهتێکی رههای دادهنێت. لهلایهک مهرج نیه ئهو ههقیقهته راست بێت و لهلایهکی دیکه قوتابی له ههموو قۆناغهکان تهنانهت ئینسانهکانیش وهک قوتابی له ژیان دهبێ به دوای ههقیقهت یان ههقیقهتاکاندا بگهڕێن. ئهرکی خێزان و قوتابخانه فهراههمکردنی ڕێگهی گهڕانه بهدوای ههقیقهتهکان نهک سهپاندن یان دهستهبهرکردنی یهکێکیان و دانی به منداڵ وهک دیارییهک. مهبهستم له گهڕان ئهوهیه که قوتابی (منداڵ) واچاکه دوای گهڕان و بهدواداچوونێکی زۆر ئهوسا بهپێی تێگهیشتنی خۆی و دوای ههڵسهنگاندنیان یهکێکیان یان چهندانێکیان به ڕاست یان راستر لهوانی دیکه ههڵبژێرێت. دهشکرێ ههموویان رهتکاتهوهو بهدوای ههقیقهتێکی دیکهی هێشتا نادیار وێڵ بێت. ئهوهی من رهتیدهکهمهوه، یهکهم، دانانی یهک ههقیقهتییه و دووهمیش، دهرخواردانی ههقیقهته لهجیاتی ئهوهی رێگه به قوتابیان و منداڵان بدرێت بۆ چوونه ناو دنیای ههقیقهتهکان یان گهڕان بهدوای دانهیهک که هێشتا لهوانهیه کهس پهی پێنهبردبێت. سادهترین پێشنیاز بۆ ئهو رستهیهی که باس له دروستکردنی عهردو ئاسمان دهکات ئهوهیه که بنوسرێت "بهگوێرهی ئایینیی ئیسلام خوا عهردو عاسمان و مرۆڤی خهلقکردوه." لهوانهیه بڵێن جا ئهوه جیاوازی چییه لهگهڵ ئهوهی پێشتر. من دهڵێم جیاوازییهکه لهوهدایه که تۆ به منداڵهکه یان قوتابییهکه دهڵێیت ئهم ههقیقهته بهگوێرهی ئایینی ئیسلامه. منداڵهکه ههستێکی لا دروستدهبێت که پێیوابێت کهواته دهکرێ ههقیقهتی دیکهش ههبێت. له راستیدا، ئهمه پرسیار و گومان لای کهسهکه دروستدهکات و هانی گهڕانی دهدات به دوای بووچوونهکانی دیکه یان ههقیقهتهکانی دیکه. بهکورتی منداڵ یان قوتابی پهروهردهکراو لهسهر تاک ههقیقهتی منداڵێک یان قوتابییهکی توندڕهو و تاک ڕهههند بهرههمدێنێت. توندڕهویی و تاک ڕهههندیش ههوێنی توندوتیژیی و تیرۆریزمن. بهداخهوه، دوای تێپهڕبوونی زیاتر له 17 ساڵ له ئازادی کوردستان، تازه دهستکاری له بهرنامه سهقهتهکهی خوێندنی بهعس دهستیپێکردوه. هیوادارم ئهم گۆڕانکارییانه له مهسهلهی گۆڕینی رسمهکانی لاپهڕهی یهکهمی کتێبهکان و گۆڕینی ناوی سهرکرده نایابهکان تێپهڕبکات و دهستبخاته ناو چهمک و شێوازه سهقهتهکانی سیستهم و بهرنامهی خوێندن. چونکه، بۆنمونه، برهودان به ههستی نهتهوهیی کوردیی لهجیاتی ههستی نهتهوهیی عهرهبی هیچ له مهسهلهکان ناگۆڕێت. نمونهیهکی دیکهی زهقی دهمارگیری، که دهبێته زادهی توندوتیژی، وانهکانی زمانی ئینگلیزییه له کوردستان. قوتابیانی ئامادهیی ئێستاش "کیپس" و "ئۆلیڤهر تویست" و "مێرچانت ئۆڤ ڤینس" (ڕۆمانهکانی قۆناغی ئامادهیی دهرسی ئینگلیزی) دهخوێنن. ئهوه لهکاتێکدا له کۆتایی ههفتاکان که ئهو رۆمانانه خزێنرانه ناو بهرنامهی خوێندن مقۆمقۆی ئهوه بڵاوبۆوه که مهبهست لهم چیرۆکانه بهدناوکردن و دژایهتیکردنی جولهکهیه، چونکه له ههرسێکیان کارهکتهره خراپهکان کهسانی جولهکهن. ئهگهر باس له دسپلینی منداڵیش بکهین، ئهوه بۆخۆی کارهساتێکه. لێدانی منداڵ له کۆمهڵگهی کوردیدا تا ئێستا باوه. ئهمهش بهو مانهیهیه که له زۆر ماڵی کوردیدا رۆژانه توندوتیژی لهبهرابهر منداڵ بهکاردێت و زاتی تیرۆر دهکرێت. ماوهیهکه له قوتابخانهکانی کوردستان لێدان قهدهغه کراوه، کهچی لهماڵهوه هێشتا منداڵ به شهق پێلهقه تێیههڵدهدرێت، ئهوهش بۆخۆی کارهساتێکی دیکه وهبهرههمدێنێت. ئهو دوو شێوازهی بهرخورد لهگهڵ منداڵ دهبێته مایهی دروستبوونی ئیزدیواجییهت له لای منداڵهکه. ئهوه بێجگه لهوهی که تیرۆری قسه پێگوتن ههر بهردهوامه، بۆنمونه، مامۆستاکان به دهیانجار بهو قوتابییه گهورهساڵانهی تازه گهڕاونهتهوه بۆ قوتابخانهکان دهڵێن "ئهوه چ دهکهن لێره بچن ئیشهکی بکهن (بۆ کوڕان) یان مێردهکی بکهن (بۆ کچان) باشتر نیه. ئهگهر ئهو جۆره قسانه تیرۆر نهبێت ئهی چی تیرۆره. قوتابی لهوانهیه زۆری پێخۆشتر بێت لێیبدرێت و جهستهی ئازار بدرێت نهک دهرونی بریندار بکرێت. ئهوانه چهند نمونهیهکی سادهن، به ههزاران نمونهی وا له شێوازی سهقهتی پهروهردهی منداڵ له ماڵ و له قوتابخانه بهدیدهکرێن. ئهم شێوازی پهروهردهکردنه منداڵێک وهبهرههمدێنێت که ڕقی له خهڵکانی سهر به ڕهگهزهکانی دیکه و ئایینهکانی دیکه ببێتهوه، ئهوه ئهمجۆره ههستانهیه که ههندێک دهسته و تاقم کاریان لهسهر دهکهن و بۆ مهرامهکانی خۆیان بهکارییان دێنن. پرسیاری گرنگ لێرهدا ئهویه باشه چ بکهین؟ وهک گوتم ههندێک کهس و لایهن بهئاگایی یان بهههڵه له ههوڵی ئهوهدان دیاردهی تیرۆر و توندوتیژی له کوردستان لهناو ههندێک گروپی تیرۆریستی یان توندڕهو خهفه بکهن و بڵێن کلتوری ئێمه دووره له جۆره دیاردانه یان ههوڵدهن توندوتیژی له تیرۆریزم جیابکهنهوه. ئهوه ههڵهیهکی زۆر گهورهیه و به هیچ شێوهیهک له خزمهت بهرهنگاربوونهوهی توندوتیژیی و تیرۆریزم نیه. من پێموایه ئهم لێکدانهوهیه مهبهستێکی سیاسیی لهپشته، چونکه توندوتیژی جۆرێکه له تیرۆر. بۆنمونه، بهکارهێنانی توندوتیژی لهدژی منداڵان و ژنان بریتییه له تیرۆرکردنی منداڵان و ژنان. لهوانهیه تیرۆری جهستهیی نهبن بهڵام زاتیان به زیندویی تیرۆردهکات. رێگهگرتن له قوتابیهکی پڕتوانا بۆ درێژهدان بهخوێندن و کوشتنی تواناکانی زاتی قوتابییکه شتێکی وای له کوشتنی جهستهیی قوتابیهکه کهمتر نیه. ئهمهو دهیان دیاردهی دیکهی تیرۆر، بۆیه دهتوانین بڵێین توندوتیژی بهگشتی زادهی کلتورو شێوازی ههڵسوکهوتی کۆمهڵگهیهکن که رۆژانه له دهیان لاوه سهدان دهرسی توندوتیژیی دهدرێن. بانگهشهی ئهوهش که کۆمهڵگهی ئێمه کۆمهڵگهیهکی بێ خهوش و پاکیزهیهو دووره له دیاردهی تودندوتیژیی و تیرۆره بانگهشهیهکی سیاسیی فشۆڵه و مهبهستی دهستدانهنانه له سهر دهرده کوشندهکانی کۆمهڵگهی کوردی. ئهوهی دهبێ کاری لهسهر بکرێت بریتیین له خودی دهسهڵات، کلتوری باو، سیستهمی پهروهرده لهگهڵ ئایینی کۆمهڵگه. دهسهڵات دهبێ بهخۆیدابچێتهوه، واز له قۆرغکردن و تاکڕهویی دهسهڵاتکردن بێنێت و ههلی گونجاو بۆ خهڵک بڕهخسێنێت تاوهکو لایهنه جیاجیاکانی کۆمهڵگه له کهشێکی یهکسان و تهندروستدا ململانێکانیان ببهنهپێش. ههموو ئهو کێشانهی ئاماژهمان پێکردن دهبێ چارهی گونجاویان بۆ بدۆزرێتهوه لهسهروی ههموویانه شهفافییهت ڕێزگرتن له ئازادی راستهقینه و مافهکانی مرۆڤ و ئازادی میدیا و دهستههڵگرتن له تیرۆرکردنی زاتی ئینسانهکان. ههموو دهزگا وهبهرههمهێنهکانی کلتوریش، بهتایبهتی: خێزان و قوتابخانه و دهوڵهت و میدیا دهبێ ههوڵی بنبڕکردنی کلتوریی یهک ههقیقهتی و تاکڕهویی و تۆڵه و ڕق و توندوتیژی بدهن. لهههمانکات، ههلی گونجاو بڕهخسێنن بۆ گهشهکردنی کلتوری رێزگرتن له ههموو ههقیقهتهکان و پلورالیزم و یهکدی قهبوڵکردن و لێبوردهیی. تا ئهو شوێنهی پهیوهندی به ئایینییشهوه ههیه، ئهوه واچاکه که شارهزایانی بواری ئایین نهک تهنیا مهلاکان پێداچونهوهیهک و خوێندنهوهیهکی نوێ بۆ دهقه ئایینییهکان بکهن. بهتایبهتی ئهو دهقانهی که ڕاستهوخۆ هانی کاری توندوتیژیی دهدهن و لێکدانهوهی توندڕهوانهیان لێ ههڵدههێنجرێت. ئێستا زۆرلایهن یان مهلا باسی ئهوه دهکهن که مهبهست له جیهاد له دهقه ئایینییهکان، جیهاد نیه دژی موسڵمانان، یان دهڵێن ئهوه ڕاست نیه جیهاد دژی کوردی بهستهزمان بکرێت، یان بانگهشهی ئهوه دهکهن جیهاد تهنیا دهبێت له دژی کافران بکرێت، یان جیهاد بۆ شهڕی بهرگرییه. من دهڵێم: ئهوانهی هاواری جیهاد دهکهن نه تۆ و نه کورد و نه کهسیان پێ موسڵمان نیه. تهکفیرکردنی کهسانی دیکه لای ئهوان زۆر ئاسانه و وهک گوتیشم دهقه ئایینییهکان پڕن له پاساو. بۆیه پێموایه کۆمهڵگهی کوردی و ئیسلامی کاتێک دهکرێت لهو جۆره لێکدانهوانه ڕزگاربکرێت که پێش ههموو شتێک و بهبێ هیچ مهرجێک ئایین و سیاسهت لێکجیابکاتهوه، بهبێ پێچ و پهنا. ئهوجا، چهمکی جیهاد بهتهواوی وهلابنرێت، چونکه ئهگهر بهیهکجاری وهلانهنرا ئهوه ههر گروپێک لهکاتی پێویستدا بهشێوهیهک له شێوهکان پاساوی ئایینیی بهناوی جیهاد بۆ کاره توندوتیژهکان دێنێتهوه. لهوانهیه ههندێ کهس بپرسن ئهی جیهاد له دژی بێباوهڕان (یان ئهوانهی ههدنێجار به کافر یان ناموسڵمان ناوزهددهکرێن)؟ له ڕاستیدا دهبێ پرسایرهکه سهرانگۆ بکرێت و بڵێین بۆ دهبێ جیهاد له دژی ناموسڵمانان یان ئهو کهسانهی باوهڕیان نیه بکرێت؟ بۆ دورخستنهوهی ئیسلام له توندوتیژیی و کاری تیرۆریستانه دهبێت جیهاد له دژی ناموسڵمانان و بێباوهڕانیش وهلا بنرێت. بانگهشه و بڵاوکردنهوهی ئایین دهبێ بهپێی یاسا مهدهنییهکان به بنهما له ڕێزگرتن له باوهڕو ئایین رێکبخرێت. نابێ کهس ڕێگهی بڵاوکردنهوهی بیروباوهڕی ئایینهکهی خۆی لێبگیردرێت، به ئایینی بێباوهڕیشهوه (ئهگهر ئهویش ناو بنێین ئایین). بهپێی دهقی قورئان کهس مافی سهپاندنی بیروبۆچوونی ئایینیی بهسهر کهسێکی دیکهدا نیه، وهک ئهوهی له سورهتی بهقهره هاتوه "لهم دینهدا بهزۆر داسهپاندن نیه" (قورئان 2: 256). ههندێ لایهن بهناوی بهرگریکردن له نیشتمان بانگهشهی جیهاد دهکهن، ئهگهر مهبهست بهرگریکردنه له وڵات ئهوه ئهرکی دهوڵهته نهک ئایین که توانای گونجاو بۆ ئهم ئهرکه دهستهبهربکات. پێموانیه هاوڵاتیان چاوپۆشی له حکومهتێک بکهن که له دژی بێگانه و داگیرکهران بهرگریان لێناکات. یهکێک له گهورهترین کارهسات که دووچاری کۆمهڵگهی کوردی بۆتهوه گهڕانهوهو پرسکردنه به پیاوانی ئایینیی لهسهر کێشه و گرفته سیاسیی و کۆمهڵایهتییهکان. لهکاتێکدا ئهمه ئهرکی کهسانی شارهزاو پسپۆڕ و دهزگای تایبهتمهنده له کۆمهڵگه مهدهنییهکان. ئهم دابه وایکردوه مهلا له کۆمهڵگهی کوردی بکات به مهرجهعێکی بێ رکابهر.کورد زۆر رێز بۆ مهلا ئایینییهکان دادهنێت، که له جێی خۆیهتی، بهڵام نابێت بۆ کارێک که پهیوهندی به ئایینیشهوه نهبێت مهلا بکرێت به مهرجهع. له کلتوری کوردیدا مهلا هێنده بهرز دانراوه، بۆیه که ههڵه له کهسێک ببیندرێت دهڵێن دهی دهی قهیدیناکات "مهلاش غهڵهت دهکات." واته مهلا زۆر کهم ههڵه دهکات. له ڕاستیدا، واچاکه کۆمهڵگهی کوردی به مهرجهعیهتهکهی خۆی دابچێتهوه، بهڵام پرسیار لێرهدا ئهوهیه ئایا کۆمهڵگهی کوردی ئهڵتێرنهیتیڤی دیکهی ههیه؟ ئهوه پرسیارێکه دهبێت دهسهڵات و پهرلهمان و نوخبهی ڕۆشنبیریی کوردیی وه ئاگابێنێت و بیرلهوهبکهنهوه کهی و چۆن ئهوان دهبن بهو ئهڵتێرنهیتیڤه. ئهم بابهته له 17/06/2008 له ژماره 343 ڕۆژنامهی میدیا بڵاوکراوهتهوه. تۆ ئێژی چی؟
â شێرکۆ کرمانج: تهنیا ئایدیالیستهکان و ئایینیهکانن باوهڕیان به کۆمهڵگهیهکی بێ خهوش وهک کۆمارهکهی ئهفلاتون وبهههشتهکهی ئیسلامییهکان ههیه سازدانی: سۆران عەزیز  كوردستان راپۆرت: گرنگترین ترسناك ترین ئەو تەحەدایانەی رووبەڕووی خێزانی كورد دەبێتەوە چین؟ بەڕای تۆ سەرچاوەی كێشەو قەیرانەكانی كۆمەڵایەتی ئێمە لەكوێدایە لەخێزان یاخود لەسەرجەم ئەو سیستەمە پەروەردیە كۆمەڵایەتیەی لەسایەیدا دەژین ؟ شێركۆ: له راستیدا، ژیان بۆ خۆی پرۆسهیهکی کێشه ئامێزه. واته ژیان بێ کێشه نابێت و کۆمهڵگهکان له قۆناغی جیاجیای ژیانیان رووبهڕووی کێشهی نوێ دهبنهوه. كێشهکانیش بهپێی قۆناغهکانیان سهرچاوهی جیایان ههیه، ههندێکیان کۆن ههندێکیش نوێ. بهڵام دهکرێت ئێمه دهست لهسهر چهند سهرچاوەیهکی سهرهکی بۆ کێشه کۆمهڵایهتییهکانی ئهمڕۆی کۆمهڵگهی کوردی دانێین. کێشهی ههره سهرهکی ههم له خێزان ههم له سیستهمه پهروهردهییه کۆمهڵایهتییهکهی کوردستان، له ههردووکیان، غیابی دیموکراسییه. مهبهستیشم بهشداریپێنهکردنی ئهندامانی خێزانه یان کۆمهڵگه له پرسهکانی ناو ماڵ و کۆمهڵگهدا. باشتره ههندێک نمونهی ساده بهێنینهوه، مهسهلهن کێشهی ژن به ژنه، گهوهره به بچوک و چهند ژنیی ههر ههموویان زادهی بێ مافکردنی کچه یان ژنه له بڕیاردان لهسهر چارهنووسی خۆی. من دهمهوێ بڵێم که ئهم کێشانهی که ئاماژهمپێکردن له راسیتدا بۆ خۆیان کێشه نین کهچی دهرئاوێشتی کێشهیهکی دیکهن، که غیابی دیموکراسی و پێشێلکردنی مافی کچ یان ژنه له بڕیاردان لهسهر چارهنووسی خۆی. پێمباشه باس له کێشهیهکی گهورهی دیکهی کۆمهڵایهتی ئهمڕۆی کۆمهڵگەی کوردی بکهم که کوشتنی دهیان کچ و کوڕی کوردی لێکهوتۆتهوه. ئهویش بهکارهێنانی مۆبایله، دیاره من مهبهستم بهخراپ بهکارهێنانی مۆبایل نیه ئهمهیان خۆی کێشهیهکی دیکهیه. من باس له بهکارهێنانی مۆبایل دهکهم وهک وهسیلهیهکی پهیوهندی لهنێوان کچ و کوڕانی ههرزهکار و لاوی کورد. تا ئێستا وهک ئهوهی بیستومانه چهندان کچ و کوڕ کوژراون یان دهربهدهرکراون یان سوتێندراون یان خۆیان سوتاندوه. پرسیار لێرهدا ئهوهیه ئایا مۆبایل کێشهیه یان دڵداری یان سیستهمه کۆمهڵایهتییهکه؟ ئهوهی راستی بێت زۆر کهس مۆبایل تاوانباردهکهن، بهڵام له راستیدا مۆبایل ئامێرێکی بێههست و بێگیانه و لهم کێشهیهدا هیچ مهحهلی نیه له ئیعراب. کێشهکه پهیوهندی به نادیموکراتیی سیستهمی کۆمهڵایهتیی و پهروهردهیی کۆمهڵگهی کوردیهوه ههیه. سیستهمێک که رێگه له دهربڕینی ههستی ناسکی کچان و کوڕانمان دهگرێت، سیستهمێک که دڵداری زیندهبهچاڵ دهکات. سیستهمێک که ههستی دهرونی، ویژدانی سێکسی کچان و کوڕانمان خهفه دهکات. کهواته ئهسڵی مهسهلهکه بێمافکردنی کچان و کوڕانه، زهوتکردنی سادهترین مافی لاوانه له رابواردن و کهیفوهرگرتن له ترۆپکی تهمهنیان. كوردستان راپۆرت: سەرەرای چەندین قەیران و كێشە لەنێو خێزانی كوردی كەچی ئەم كێشانە نەبونەتە گوتراوی فیكری بابەتی دیالۆگ لەسەر كردن و لێدوانی كلتووری مشتومڕی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئاشكرا لەكوردستان داخۆ رەگەكانی ئەم بێدەنگییە لەكوێدایە؟ شێركۆ: رهگی بێدهنگی کۆمهڵگهی کوردی له زاڵی عهقڵییهت و بهها (قیم) عهشایرییهکانه، له زاڵی عهقڵییهتی پیاو سالارییه، له زاڵیی بهها کۆنهپارێزه ئایینییهکانه، ههوروهها وهک له پرسیاری پێشتر ئاماژهمپێکرد له غیابی مومارهسهی دیموکراسییه ههم له ناو خێزان ههم له ناو سیستهمه کۆمهڵایهتییهکه. جا با بۆنمونه باس له عهقڵییهت و بهها عهشایرییهکان بکهین. لهوانهیه ههندێک کهس بڵێن کوا عهشیرهت باوی ماوه، سهردهمی ئهم سیستهمه بهسهرچوو. له راستیدا ئهمه ههڵهیهکی گهورهیه ئهگهر لهم روانگهیهوه له کێشه کۆمهڵایهتییهکانی کۆمهڵگهی کوردی نزیک ببینهوه. چونکه، راسته بونیهی عهشیرهتیی تا رادهیهک به تایبهتی له شاره گهورهکانی کوردستان ههڵوهشاوهتهوه یان لهرزۆک بووه، بهڵام بونیهی عهشیرهت لهگهڵ عهقڵییهتی عهشائیری دوو شتی لێکجیان. ئێستاشی لهگهڵ دابێت بهها و پراکتیز وعهقڵییهتی عهشایریی زاڵترین شێوازی بیرکردنهوهیه له کۆمهڵگهی کوردیی و کۆڵهکهی ههره سهرهکی زۆربهی ههر زۆری دامهزراوه کۆمهڵایهتیی و سیاسییهکانی کۆمهڵگهی کوردستانی لهسهر دامهزراوه؛ چ خێزان بێت چ حیزب چ پهیوهندییه کۆمهڵایهتییهکان. پرسیار ئهوهیه جا ئهمه چ پهیوهندی به بێدهنگیی کۆمهڵگهی کوردی ههیه لهسهر کێشه کۆمهڵایهتییهکانی. من حهزدهکهم به نمونه قسه بکهم، کۆمهڵگهیهک که ئهندامێک له ئهندامهکانی ژن به شهرهف و ناموس حیسابکات و ئامادهبێت گیانی خۆی بخاته سهر چهقۆ بۆ پاراستنی ئهم ئهندامه و له قسهکردنی رۆژانهدا هیچ ئاماده نهبێت تهنانهت ناوی بێنێت و به وشهی مورادیف باس له بوونی نهک ههر ئهندامهکە، بهڵکو خاوهنی ئهندامهکهش، که ژنه، بکات، ئهو کۆمهڵگهیه چۆن دهتوانێت باس له کێشهکانی بکات. ئهمه لهلایهک، لهلایهکی دیکه، عهقڵییهتی عهشایریی عهقڵییهتێکه ههمیشه خۆی پێڕاسته، ئهگهر راستیش نهبێت قهت ئامادهنییه دان به ههڵهی خۆی دابنێت، چونکه ئهمهی پێ کهمییه. عهقڵییهتی عهشاییری پهرده دهخاته سهر كێشهکانی حهز ناکات کهس بزانی لهناو خێزانهکهی یان کۆمهڵگهکهی چ روودهدات. ههموومان گوێمان لێبووه که دایک و باوکمان یان مام و پلکهکانمان پێمانیان گوتووه ئهو قسانه لهدهردهوه مهکهن دهنا حهیامان دهچێت. ئهوه خهڵکه سادهکه، کورد رۆشنبیرو روناکبیرهکانیشی ههندێجار دهکهونه بن ئهو تهوژمه و پهردهپۆشی له عهیب و عارهکانی کورد دهکهن و دهڵێن ئهمه دهزانین ئهوه راست نیه بهس توخوا لای بێگانه باسی مهکهن با حهیامان نهچێت. جا لێره بیرێک له وشهی حهیاش بکهینهوه دهزانین که ههڵقوڵاو زادهی ئهو عهقڵییهته عهشایرییه که ئهو پهرده پۆڵاییهی لهسهر کێشهکان داناوهو به کێشه و گرفتهکان دهڵێت عهیب و عار یان حهیا. بهههمانشێوه، عهقڵییهتی پیاوسالاری ئاماده نیه باس له کێشهکانی بکات، چونکه ئهو درکی ئهوهی کردوه که خۆی هۆکارێکی سهرهکی کێشهکانهو باسکردنیان بنهماکانی دههێنێته لهرزین. عهقڵییهتی ئایینیش بههیچ شێوهیهک ئامادیی ئهوهی تێدا نیه باس لهو کێشانه بکات چونکه خۆی خولقێنهری بهشێکی زۆری کێشه مۆدێرنهکانی کۆمهڵگهی کوردییه. ئهو ئهگهر باسیش لهو کێشانه بکات مۆدێرنیزم (موعاسهره) و گۆڕانکارییهکانی سهردهم به هۆکاری کێشهکان دادهنێت. ئهو پێیوایه کۆمهڵگهکانی ئهم سهردهمه به دوورکهوتنهوه له ئایین و نزیکبوونهوهیان له بهها نوێکانی مۆدێرنیزم و جیهانگیری (عهولهمه) کێشهکانیان خوڵقاندوهو له خۆیان ئاڵۆزکردوه. ئهو ئیسلامی پێ تاکه حهل و گهڕانهوهی بۆ سهلهف به تاکه رێگهی نهجات دادهنێت. عهقڵییهتی ئیسلامی، بهگشتی، دان بهوهدانانێت که کۆمهڵگهکان له پرۆسهیهکی گهشهی بهردهوامن و لهگهڵ ئهم گهشهیهش کێشهی نوێیان دێتهپێش کێشهکانیش و خوازیاری چارهسهری نوێن و داودهرمانهکانی ئهوان ئێکسپایهر بوون. بۆیه، نهکێشهکان به ئی خۆی دهزانێ و نا ئامادهشه چارهی نوێیان بۆ بکات. بۆنمونه، ئهحمهدی نهژاد دهڵێت ئێمه له ئێران کێشهی یان پرسی هۆمۆسێکشوالیتیمان (نێربازیمان) نیه. ئهمه لهسهر کۆمهڵگهی کوردیش جێبهجێدهبێت. کوردهکان که زۆربهیان موسڵمانن، ژمارهیهکی زۆریان، رۆژێک له رۆژان مومارهسهی نێربازیان کردوه، بهڵام ژمارهی ئهوانهی که راشکاوانه باس له مومارهسهکردنی کارێکی وا دهکهن له پهنجهکانی دهست تێپهڕناکات. بۆ؟ چونکه ئیسلام قهدهغهی کردوهو عهقڵییهتی ئیسلامیش وهک هێزێکی ههژمونگهرا لهسهری زاڵهو ئاماده نیه باسی لێوهبکات، بۆیه پهردهپۆشی دهکات. كوردستان راپۆرت: ئێمە دەبینین گەنجان لەنێو خێزان و پەروەردەی ئێمەدا خاوەنی زۆرترین كێشەن، بۆناوێرن و ناتوانن لەخۆیان و كێشەو ئارەزووەكانیان بدوێن ؟ شێركۆ: کۆمهڵگهی کوردی، بهداخهوه دهڵێم، کۆمهڵگهیهکه که سیستهمی پهروهدی خێزان و پهروهدهی خوێندنی دوو سیستهمی سهقهتن. لهبهر ئهم سهقهتییه و دیسان وهک پێشتر باسمکرد، لهگهڵ غیابی دیموکراسی، ههمیشه منداڵ یان نهوهیهکی بێ پرسیار و گوێڕایهڵ و ترسنۆک بهرههمدێنێت. ئینسانی بێ پرسیار و گوێڕایهڵ و ترسنۆکیش تواناو جورئهتی بهرنگاربوونهوهی کێشهکانی کهمه یان نیهتی. منداڵانی کورد، تهنانهت گهنجهکانیش رۆژانه دهیانجار له ماڵ و له قوتابخانه سهرکۆنه دهکرێن بهسهرخۆدادهشکێندرێنهوه، زاتیان تیرۆر دهکرێت، دهترسێندرێن. ئهمه بێجگه لهوهی که بهشێوهیهک پهروهرده دهکرێن که گوێڕایهڵی گهورهساڵان بن. دیاره ئهم کاره له ژێر پهردهی رێز له گهوره گرتن دهکرێت، بهڵام له راستیدا لهسهر ترس له گهوره پهروهدهدهکرێن نهک رێز. منداڵی کورد له ماڵهوه له کێشهکاندا پرسی پێناکرێت، خۆ ئهگهر خوانهخواسته به جواب هات ئهوه پێیدهگوترێت بێدهنگ ئهوه ئیشی پیاوانه. ئهوه له کاتێکدا ئهگهر ههستێکی منداڵێتیی دهربڕێت یان یارییهک بکات، ئهو کات پێیدهگوترێت دانیشه عهمرت نهمێنێت خۆ منداڵ نیت. مهبهستم ئهوهیه منداڵهکه به ههردوولادا سهرکوت و سهرکۆنه دهکرێت. ئهمهش بێجگه لهو سیفاته خراپانهی که باسمکرد، ههم سهرلێشێواو ههم دووڕوو و ههم ریایی دهکات. ئهمانه کێشهی ماڵێک و دوو ماڵ نین له کۆمهڵگهی کوردی، ئهمه کێشهیهکی گشتییه، بگره ههندێک خێزان لێدان و شێوازی دسپلینی وا لهگهڵ منداڵهکان بهکاردێنن که رژێمه دیکتاتۆرهکانی وهک سهدام و ستالینیش بهکاریان نههێناوه. لهوانهیه ههندێک بڵێن چۆن؟ من دهڵێم، ئهی باشه ههندێک کهس منداڵهکهی له فهلاقه نادات، ئهی ههندێ کهسه کچهکهی ناسوتینێت. جا له فهلاقهدانی منداڵ یان سوتاندنی کچه ناسکۆڵهیهک خۆ ئاسهواری ههر لهسهر ئهو منداڵه یان کچه دانانێت که ئازاردراوه، بهڵکو لهبهرئهوهی ئهم قسانه ئهم دهم و ئهو دهم دهکهن، ئهوه ترس و دڵهڕاوکێ لهناو جهرگی تهواوی منداڵانی کۆڵان و گهڕهک دروست دهکات. جا منداڵێکی ئاوا چاوترسکراو چ توانا و جورئهتێکی لا دروستدهبێت تا بهرهنگاری کێشه گهورهکانی کۆمهڵگهکهی ببێتهوه. لهوانهشه، بگوترێت وهڵا من منداڵێک دهناسم ئهوهندهو ئهوهندهشی لێدهدرا کهچی منداڵێکی چاونهترسی لێدهرچووه. دهکرێ له ئاکامی لێدان جار جار منداڵی جاقی دهربچێت، بهڵام ئهمه حالاتی شازن و ناکرێت تهعمیم بکرێن. كوردستان راپۆرت: كۆمەڵگەی كوردەواری تائێستاش لەزۆر روكاریدا كۆمەڵگەیەكی ناوخۆی و كشتوكاڵیە وابەستەی كۆمەڵایەتی لەنێوانی ئەندامەكانیدا لەئاستێكی توندو تۆڵدایە واتا ئەم ئێستاش دیاردەكانی بەجیهانی بون و شۆرشی زانیاری و پەیوەندی كردن نەیتوانیوە گۆڕانكاری ئەوتۆ لەبونیادی كۆمەڵگەی كوردی و خێزانی كوردی ترادیسیۆنە كۆمەڵایەتیەكان بهێنێتە كایەوە بۆئەمەیان چ دەڵێیت؟ شێركۆ: راسته ئهمهیان تهواو وایه، هۆکهی بهڕای من دهگهڕێتهوه بۆئهوهی که کۆمهڵگهی کوردی تهنیا به جهسته له نێو دنیای جیهانگیری و شۆڕشی زانیاری و پهیوهندییهکان دهژی. کۆمهڵگهی کوردی لهو پێشکهوتن و گۆڕانکارییانهی له جیهاندا روویانداوهو رودهدهن بهشدارییهکی ئهو تۆی نیه، ئهو له پهراوێزی گۆڕانکارییهکان دهژی. بگره ئهم گۆڕانکارییانه ههندێک کێشهی نوێی بۆ کۆمهڵگهکه بهرههمهێناوه. ئهگهر رێگهم پێبدهی ئاماژه به یهکێکیان دهکهم. دنیای نوێ ئینتهرنێت و سهتهلایت و مۆبایلی خسته ژێر دهستی ئهندامانی کۆمهڵگهیهک که به عهقڵییهت تا ئێستا عهشایرییه. دیاره ههموو گۆڕانکارییهک لهگهڵ خۆی کۆمهڵێک کێشه دروستدهکات، بهڵام ئهم گۆڕانکارییانهی دنیای نوێ، بۆ کورد کۆمهڵێک کێشهی کۆنی ههم نوێکردوه ههم قوڵترکرد. بۆنمونه، کوشتنی لهسهر شهرهف، کێشهی زۆربوونی تهڵاق، رهدووکهوتن، خۆسوتاندن و لێدانی کچ و کوڕان هتد. ئهم کێشانه کێشهی کۆنی کۆمهڵگهی کوردین، بهڵام یهکێک لهو هۆیانهی که وایکردوه ئهم کێشانه به گوڕێکی زیاتر و ئاڵۆزتر روو له کۆمهڵگهکه بکهن پهیوهندی به پرسێکهوه ههیه که به ئینگلیزی پێیدهڵێن “sexual exposure”. ئهمهش واته پیشاندان یان دهرکهوتنی سێکسی. مهبهستم لێره ئهوهیه که ئهو هۆکارانهی دنیای نوێ خستویهتییه بازاڕ وهک ئینتهرنێت، ڤیدیۆ، سهتهلایت، مۆبایل (بهتایبهتی له کوردستان که هیچ فلتهرێک یان لێپرسینهوهیهکی لهسهر نیه) بۆته مایهی ئهوهی کچان و کوڕانی کورد زیاتر روبهڕووی دیتنی ئهو جۆره فلیم و وێنهو نواندنانه ببن که ههستی سێکسیان زیاتر و زیاتر دهوروژێنێت. بهبهراورد لهگهڵ نهوهکانی پێشتر، مهبهستم نهوهکانی حهفتاکان و ههشتاکان و ئهوانی پێش ئهوانیش، بینینی ئهم فلیم و وێنه ههست وروژێنهرانه زۆر زۆر زیاتره. کاتی خۆی کۆمهڵگهی کوردی کۆمهڵگهیهکی عهشایری بوو و کچان و کوڕانیشی کهپتی سێکسیان لهسهر بوو، بهڵام نهک ئهوهندهی کوڕان و کچانی ئێستا تهماشای فیلمی روت و سهتهلایتی بێ فلتهریان نهدهکرد، بگره ههر بوونی نهبوو. بۆیه کۆنترۆڵکردنی ههسته سێکسییهکانیان ئاسانتر بوو. دهتوانم بڵێم تا رادهیهک ههستیان به ژیانی سێکسی کهپتکراویان نهدهکرد یان ئهوهتا قهبوڵیان کردبوو. کهچی ئێستا کچان و کوڕانی کورد له رێگهی ئینتهرنێت، سهتهلایت و مۆبایل رۆژانه فیلم و وێنهی ههست وروژێن دهبینن. ئهمه لهکاتێکدایه که کۆمهڵگهکه هێشتان لهژێر سایهی ههژموونی عهقڵیهتی عهشایریی و ئایینیی کۆنهپارێز دهناڵێنێ. جا لهکاتێکدا کچان و کوڕانی ههست وروژاو له دهرفهتێک دهگهڕێن بۆ خاڵیکردنهوهی ههست و نهسته وروژاوهکهیان رووبهڕووی ئهو دابونهرێت و عهقڵییهت و بهها کۆمهڵایهتیانه دهبنهوه که وهک گوتمان عهقڵییهتیی عهشایری و کلتوری زاڵی ئیسلام لهبهرابهریان دروستی کردون. لهم پێکدادانهدا کێشهکان وهک ئهوهی باسمانکرد خۆی دهردهخات جا خۆسوتاندن بێت یان سوتاندن، کوشتن بێت یان وهدهرنان، تهڵاقدان بێت یان بێسهروشوێنکردن. من پێموایه ئهم پێکدادانه تهنیا له نێوان نهوهکان نیه بهڵکو لهناو نهوهکانیشه، وهک ئهوهی که کوڕێک خوشکێکی خۆی دهکوژێ لهسهر دیتنی لهگهڵ هاوکلاسییهکی کهچی لهههمان کاتدا ههمان ئهو کارهی که خوشکهکهی خۆی لهسهر کوشتووه لهگهڵ کچه جیرانهکهی تهنیشت ماڵیان ئهنجام دهدات. ئینسانی کورد ئهم پێکدادانی بههاکانی لهگهڵ خودی خۆشی ههیه، بۆنمونه، ههندێک کچه کورد ههن کاتێک ههستی سێکسی خۆیان پێ کۆنتڕۆڵ ناکرێت دهچن کارێک ئهنجام دهدن که لهگهڵ بههاکانی خۆیان، چ بهها کۆمهڵایهتییهکان چ بهها ئایینییهکان، ناگونجێن. بۆیه له ئاکامدا کچهکه لهوانهیه به خۆی خۆی بکوژێ بهبێ ئهوهی هێشتان کهس و کاری ههستیان به کارێکی لهم جۆره کردبێت. جا بۆیه تا ئهو ململانێیه ههبێت لهنێوان بهها و عهقڵیهتی عهشایریی کوردی -ئیسلامی لهگهڵ بههاکانی دنیای مۆدێرن (بهتایبهتی ئهگهر بهو شێوه بهڕهڵاییهی له کوردستان بڵابونهتهوه) ئهوه شۆڕشی زانیاری و مۆدێرنیته نهک ههر زهحمهته گۆڕانکاری له دنیای کوردی دروستبکهن، بهڵکو لهوانهیه رۆژانه کێشه کۆنهکانی لێقوڵترو سهختر بکهن و دووچاری کێشهی نوێشی بکهنهوه. سهرچاوه: كوردستان ڕاپۆرت تۆ ئێژی چی؟
â شوێنی ستراتیجی سنجار له ململانێي کورد و عێراق و ئهمهریكا دا نوسینی: شێركۆ كرمانج
ناوچهی سنجار (یان وهک ئهوهی برا ئێزیدییهکان ناوی دهبهن 'شنگار') ناوچهیهکی بهربڵاوه و به یهکێک له قهزا گهورهکانی کوردستان دادهنرێت، دهکهوێته رۆژئاوای پارێزگای نهینهوا لهسهر سنوری سوریا. دانیشتوانهکهی زۆربهی کوردی یهزیدین و بهدرێژایی مێژووی کۆن و نوێ دووچاری چهوسانهوهی ئاینیی و نهتهوهیی بوونهتهوه.گهڕانهوهی سنجار بۆ سهر ههرێمی کوردستان بێجگه له گێڕانهوهی ههقێکی نهتهوهیی و مێژوویی گرنگییهکی ستراتیجی بۆ کوردستان له داهاتووی نزیک و دووردا ههیه. ئهمهش لهبهر چهند هۆیهک، یهکهم، ناوچهی سنجار کوردستان به وڵاتێکی دراوسێ، واته سوریا، دهبهستێتهوه. ئهمهش دهکرێ ببێته دهروازهیهک بۆ پهیوهندی بازرگانیی و هاتوچۆ له نێوان کوردستان و وڵاتی سوریا. ئهمه بێجگه لهوهی که دهکرێ لوله نهوت و گازهکانی کوردستانیش له رێی سوریاوه بگهێنرێن به دهریای ناوهڕاست و لهوێشهوه به بازاڕیی جیهانی. دیاره بایهخی ئهم دهروازیه بهرزتر دهبێتهوه ئهگهر تورکیا شێوازی مامهڵهی لهگهڵ کوردستان له دراوسێیکهوه بگۆڕێت بۆ دوژمنێک. ئهگهری ئهمهش له دواڕۆژی ههم نزیک و ههم دوور له ئارادایه. دووهم، ههروهک چاوڕواندهکرێت که گهڕانهوهی ناوچه دابڕاوهکان لهسهر بنهمای قهزاو ناحیهکانهوه دهبێت لهوهی لهسهر بنهمای پارێزگا. هۆکاری ئهمهش ئهوهیه که ماددهی 140 بهوردی ئهم مهسهلهیهیهی یهکلا نهکردۆتهوه. بۆیه یو ئێن (UN) وهک ئهوهی پێشنیازی کردوه لهسهرهتا ریفراندۆم له ناوچهی پردێ وهک قهزایهکی کهرکوک و مهخمور وهک قهزایهکی دهرهوهوی کهرکوک بهڕێوه ببات. دیاره ئهمه بهم مانهیهیه که کهرکوک وهک یهک پارچه مامهڵهی لهگهڵدا ناکرێت، ئهمهش به کورتییهکهی مانای ئهوهیه که له ریفراندۆمدا کوردستان چهند قهزایهکی کهرکوکی له دهست دهچێت، وهک: حهویجه و ریاز. ئهمهش خۆی له خۆیدا مانای ئهوهیه که پشتێنهی عهرهبی لهسهر شاری کهرکوک زۆر نزیک دهبێت و له دیدی ستراتیجییهوه ئهم بوونه عهرهبییه له نزیک کهرکوک شارهکه دهخاته ژیر ترسێکی ههمیشهیی. بۆ پارسهنگکردنهوهی ئهو خهتهری لهسهر کهرکوکه گهڕانهوی قهزای سنجار گرنیگییهکی دیکهی دهبێت، چونکه ناوچهکه پشتێنهیهکی کوردی لهسهر شاری موسڵ دروستدهکات. له ئهنجامدا دهکرێت شاری موسڵ بخرێته ژێر مهترسییهوه ههرکاتێک کهرکوک خهتهرێکی هاوشێوهی کهوهته سهر. ئهمه سهرهڕای ئهوهی که ناوچهی سنجار گرنگی خۆی ههیه له بهرگریکردن له ههر هێرشێک بۆ سهر کوردستان لهلایهن سوریا، عێراق یان تورکیا، چونکه زنجیره چیای سنجار دهتوانێ رۆڵێکی گرنگ له رووی ئهم جۆره هێرشانهدا ببینێت. ئهوهش نابێت لهبیر بکهین که به گهڕانهوی سنجار ئیدی تورکیا ئهگهری ههڕهشهکردنی ئهوه لهدهست دهدات که دهروازهیهکی سنوری راستهوخۆ لهگهڵ ناوچهکانی دیکهی عێراق بکاتهوه بهمهبهستی کهمکردنهوهی گرنگی دهوروازی ئیبراهیم خهلیل. تا ئهو رادهی من ئاگادارم، تورکیا بۆ ههڕهشهکردن له حکومهتی ههرێم له دوای 2003 ـهوه چهند جارێک پڕۆژهی لهم بابهتهیان خستۆته بهر باس و لێکۆڵینهوه، بهڵام له ترسی گهڕانهوهی ناوچهکه بۆ ژێر دهسهڵاتی حکومهتی ههرێم جارێ بهردێکیان لهسهر پڕۆژهکه داناوه. بهڵام ئهگهر هاتوو ناوچهی سنجار نهگهڕایهوه سهر ههرێم، من به دڵنیاییهوه دهڵێم که تورکیا نهک ههر بهردهکهی سهر پڕۆژهکه لادهدات بهڵکو بهزوترین کات دهیخاته بواری جێبهجێکردن بۆ ئهوهی مشتهکۆڵهیهک له ئابورییه لهرزۆکهکهی کوردستان بدات که تا ئێستا، به داخهوه، بازرگانیی کۆڵهکهیهکی ههره سهرکییهتی. ناوچهی سنجار وهک ناوچهیهکی به ناوبانگ له بهرههمهێنانی گهنم و جۆ، سهرباری ههموو ئهو گرنگییه ستراتیجییانهی باسمان کرد، گرنگییهکی دیکه بهو ناوچه پڕ بایهخه دهدات. ئهمه بۆ کوردستان، بهڵام بۆ عێراق دابڕانی ناوچهی سنجار و لکاندنی به عێراق یان به ههر ناوچهیهکی دیکهی فیدڕاڵی که له دواڕۆژ له ناوچهکانی باکوری رۆژئاوای عێراق پێکدێت گرنگی تایبهتی خۆی ههیه. کورتترین شێوه بۆ ئاماژهکردن پێیان ئاوهژۆکردنهوهی ئهو گرنگیانهیه که ناوچهی سنجار ههیهتی بۆ کوردستان، بۆ سهر عێراق. به تایبهتی بڕینی دهستی کوردستان له گهیشتنی به سوریاو رزگارکردنی موسڵ له پشتێنهی کوردستانیی و کردنهوهی دهروازیهک لهگهڵ تورکیا بۆ کهمکردنهوهی نرخی دهروازهی ئیبراهیم خهلیل، لهگهڵ بردنی خێر و بێری ناوچهکه. تا ئهو شوێنهی پهیوهندی به سوریا و ئێرانهوه ههیه، گرنگی ناوچهی سنجار له مهترسییهکانی ئهمهریكا لهسهر دواڕۆژی ناوچهی سنجار ههڵدهقوڵێ. ئهمهریكا بۆ دڵنهوایکردنی هاوپهیمانه سهرهکییهکهی له ناوچهکه، تورکیا، ههموو ههوڵێک دهدات بۆ بهرگرتن لهوهی بهخۆیان پێیدهڵێن "The Kurds should not go there own way" (واته کوردهکان نابێت بهرهو ئاراستهی سهربهخۆیی بڕۆن). لێرهدا دهمهوێ بڵێم که ماوهیهکه، دروستتر بڵێن لهوهتهی تورکیا رێگهی نهدا به ئهمهریكا که خاکهکهی بهکاربهێنێت بۆ داگیرکردنی عێراق، وههمێک لای کورد دروستبووه بهوهی که تورکیا متمانهی ئهمهریكای لهدهست داوه، یان ههندێکی دیکه دهڵێن که تورکیا له دوای کۆتایی هاتنی شهڕی سار ئهو بایهخه ستراتیجییهی جارانی نهماوه بۆ ئهمهریكا. ئهم دوو بۆ چوونه ههردووکیان تاڕادهیهک راستن بهڵام ئهوه لهڕاستی زۆر دووره ئهگهر پێمان وابێت که لهبهرابهر ئهمهدا لهوانهیه ئهمهریكا چاوپۆشی له راگهیاندنی سهربهخۆیی کوردستان بکات. چونکه کوردستان له دیدێکی ستراتیجییهوه بۆ ئهمهریكا ههرگیز ناتوانێت شوێنی تورکیا بگرێتهوه. ئهمه بێجگه لهمه که ئهمهریكا به کارێکی لهم چهشنه نهک ههر تورکیا بگره نیوهی جیهان له خۆی زویر دهکات ئهگهر نهیانکاته دوژمن. بگهڕێینهوه سهر کڕۆکی باسهکه، لهبهرئهوهی ئهمهریكا پێیوایه بهگهڕانهوهی ناوچهی سنجار بۆ سهر ههرێم کوردستانییهکان له ههنگاوی بهرهو سهربهخۆی نزیک دهکاتهوه، ئهوه ئهوان ههموو ههوڵێکی خۆیان دهدهن، چ به ئاشکرا چ ژێر به ژێری. لێرهدا دهمهوێ پهنجه بۆ گرنگترین خاڵ لهم کێشمه کێشه درێژ بکهم، ئهویش ئهوهیه که ترسی ئهمهریكا تهنیا لهبهر خاتری چاوی رهشی تورکان نیه، بهڵکو ئهمهریكا پێیوایه که بهرهو سهربهخۆیی رۆیشتنی کوردستانییهکان لهوکاتهی له تورکیا دووریان دهخاتهوهو ئهگهری دروستبوونی گرژیی یان پێکدادانیش لهوانهیه بێتهگۆڕێ. لهههمان کاتدا، بۆ رزگاربوون له گهمارۆی ئابوری، ههنگاوێکی لهم چهشنه کوردستان له ئێران و سوریا نزیک دهکاتهوه. ئهو کاتیش ئهم دوو دهوڵهتهو سنورهکانیان دهبن به تاکه دهروازهی کوردستان بۆ دهرهوه، چونکه کوردستان دهتوانێ کارتی نهوت و غاز بهکاربێنێت بۆ پتهوکردنی پهیوهندییهکانی بهتایبهتی لهگهڵ سوریا. ئهم نزیک بوونهوهیهی کوردستان و سوریا و ئێران سیناریۆیهکه که ئهمهریكای نیگهران کردووهو به ههندیش ههڵیگرتووه. من ئهو نیگهرانییانهم له گفتۆگۆ کردن لهگهڵ چهندین پسپۆڕ و راویژکار و ئهکادیمی ئهمهریكایی له ماوهی چهند ساڵی رابردوودا ههستپێکردوه. بهڕادهیهک که ههندێکیان له منیان نهدهشاردهوهو دهیانگوت "ئێمه حهز ناکهین یان لێناگهڕین ناوچهی سنجار بگهڕێتهوه سهر ههرێمی کوردستان." چونکه ئهم جۆره هاوپهیمانییه ، ئهگهر هاته دی، ئهوه بۆ ئهمریکییهکان واته گهیشتنی دهستی ئێران، له رێگای کوردستان و سوریاوه، به لوبنان. ئهمهش خۆی لهخۆیدا واته مهترسی دروستکردن لهسهر پڕبههاترین هاوپهیمانی ئهمهریكا له ناوچهکه، که ئیسرائیله. له پاڵ ئهم دوو هۆیه سهرهکییه، راگرتن و رازیکردنی دڵی ملیۆنان عهرهب و عێراقیی، ئهویش به نیشاندانی ئهوهی که ئهمهریكا ئهوانی لهبیرهو له ململانێکهیاندا لهگهڵ کورد ئهوان فهرمۆش ناکات. ئهگهر ئهمهریكا بتوانێت کوردستانییهکان رازی بکات به وازهێنان له ناوچهی سنجار ئهوا ئهو ئهمه وهک دهستکهوتێک له لای خۆیهوه بۆ عهرهب نیشاندهدات. دیاره هۆکاری دیکهش ههن که گرنگی ناوچهی سنجار بۆ ههر یهکێک لهم لایهنانهی که باسمان کرد به بایهخ دهکات، بهڵام ئهوه پێویستی به توێژینهوهی ئهکادیمیانه ههیه و له دهرهوهی چوارچێوهی ئهم بابهتهیه. ئهوهی ئێمه لێره دهمانهوێت بیڵێین ئهوهیه که کوردستانییهکان نابێت به هیچ شێوهیهک مساوهمه لهسهر ناوچهی سنجار بکهن، چونکه ئهگهر گرنگی ئهم ناوچهیه بۆ ئهمهریكا و تورکیا له رازیکردنی دۆستان و دوژمنایهتیکردنی کوردستان سهریههڵدابێت ئهوه بۆ کوردستانییهکان پهیوهندی به ستراتیژیی نیشتیمانییهوه ههیه، ئهمه بێجگه لهوهی که بریتییشه له راستکردنهوهی ناههقییهکی نهتهوهیی. پرسیار لێرهدا ئهوهیه، ئهی باشه که گێڕانهوهی ئهم ناوچهیه ئهم ههموو رکابهرهی ههبێت چۆن کوردستانییهکان دهتوانن لهم ململانێیهدا بیبهنهوه. من پێموایه، دهبێت خهڵکی کوردستان به سهرکردایهتییهکهیهوه زۆر ژیرانه لهگهڵ ئهم مهسهلهیه مامهڵه بکهن. بۆنمونه، دهبێت بۆ عێراقییهکانی بسهلمێنن که ناوچهی سنجار سهرهڕای گهڕانهوهی بۆ سهر کوردستان بهڵام ههر وهک بهشێک له عێراق دهمێنێتهوه. سهرکردایهتی کوردستان تا بۆیبکرێت دهبێت خۆی له وروژاندن و زویرکردنی تورکیا بپارێزێت، زۆر جدی بێت لهسهر چارهسهرکردنی کێشهی پهکهکه بهوهی که ههردوو لایان بێنێته سهرئهو باوهڕهی که کێشهکه تهنیا له رێگهی گفتوگۆوه چارهسهردهکرێت. ئهمانه زۆر گوتراون بهڵام تا ئێستا سهرکردایهتی کوردستان فشاری راستهوخۆی نهخستۆته سهر پهکهکه بهوهی دهبێت چهک دابنێن. ئهم ههنگاوه دهبێت بکرێت، بهڵام به هیچ شێوهیهک نابێت حکومهتی ههرێم به زهبری چهک ئهم کاره ئهنجامبدات یان ببێته تهرهفێک له ململانێی پهکهکه و تورکیا. کوردستانییهکان دهبێت به ههنگاوی عهمهلی بۆ ئهمهریكای بسهلمێنن که به هیچ شێوهیهک نیازی جیابوونهوهیان له عێراق نیه و ههرگیز ئامادهنین له دژی یان له رقی ئهمهریكا یان تورکیا له ئێران و سوریا نزیک ببنهوه. لهکۆتایی دهبێت ئهوه به بیر خۆمان بهێنینهوه، که لهم ململانێ لهسهر ناوچه دابڕاوهکان، کوردستانییهکان لهگهڵ حکومهتی مهرکهزی ههندێک ناوچه به حوکمی تاریخ، که کاتی خۆی بهشێک بوون له کوردستان، له دهست کورد دهچێت. کوردستانییهکان دهتوانن، وا چاکیشه، که به ههر شێوهیهک بێت مساوهمه لهسهر شێوهی دابهشکردن و بهڕێوهبردنی سامانه سروشتییهکان بکهن، بهڵام ههرگیزاو ههرگیز نابێت مساوهمه لهسهر ناوچهی سنجار بکهن.  نهخشهی ههرێم – سنوری ئهو ناوچانهی که ئهگهری گهڕانهوهیان ههیه لهگهڵ ئهوانهی که لهوانهیه لهدهست بچن سهرچاوه سایتی سبهی تۆ ئێژی چی؟
â خاکی کوردی و ناوی تورکی!؟ نوسینی: وریا ماملێ زۆر جاران ئهم پرسیاره ئازارم دهدا که بۆ زۆر ناوچه و شار و دێی کوردستان ناوی تورکی یا ئازهرییان لهسه ر داندراون؟ بۆ مهگین خاکی پاکی کوردهواری نین؟ بۆ دانیشتوانی ئهم ناوچانه زمانی راوێژیان کوردی نییه؟ بۆ لهم ناوچانه کولتور و داب و نهریتێکی دی ڕهچاو دهکرێ که جیاوازن له ههلسوکهوتی نیشتهجێ بووانی؟ ئهوانه و دهیان پرسیاری لهم چهشنه ههن که جێی ڕامانن. وا که به شوێن جوابێک دا ههڵوهدابوم تا بتوانێ ههندێ داخی دهروونم ئههۆن بکات ، بینیم که هۆکارهکانی ئهم ئاڵۆزییه یهک و دوو نین ، بهلکو ههژمارێک هۆکار ههن که پهیوهندییان ههیه بهم جییاوازییه ناخۆش و تاڵهوه .بۆ لێکۆڵینهوه لهسهرئهم بابهته ،واته به ترک کردنی وڵاتی کورد ، سهرم به ههر دهرگایهک که داگرت بینیم مێژوی تاڵ و تاریکی کورد میوان دارمه، ئهو مهژویهی که تازه دهستمان به بهرۆکی ڕاناگا تا ململانهی لهگهڵا تازه بکهینهوه،ئهو مێژویهی که وا دینی ئیسلام و قهومی مهغول و شا عهبباسی سهفهوی و شایهکانی ئهفشاری و قاجارهکان ههر یهک به نۆبهی خۆی بۆ شێواندنی ، کاری لێبڕاوانهیان کرد و زهبری خۆیان لێ وهشاندین. به دوای ئهوانیشدا پارچه پارچه بوونی وڵاته خۆشهویستهکهمان و بێ دهوڵهتی و بێ ساحێب بوونی، له بواری بهڕێوهبردنی ،بهم جۆره کهههر پارچهیهک له وڵات، که زۆر به سووک و هاسانی ، کهوتبوو ژێر دهستی وڵاتێکی تری بێگانه، ئهوانیش به مهیلی دڵی خۆیان، لێی ببون به خاوهنی و بۆ ئهوهیکه بڵێن وڵاتی خۆیانه ، دهکهوتنه گیانی ئهم ناوچانه که ژێر دهستیان بوون و یهکهم ههنگاوهکانی (جینۆسایدی نهتهوهیی)یان بهسهر دا دهسهپاندن و دهیسهپێنن، جا له گۆرینی زمان و جلوبهرگ و کولتور را گرتویهتی تا دهگا به ناو و ناوناسی بنهماڵهکان و ناوی کۆڵان و شهقام و شارو دێهات و دار و بهردی کوردستانه پڕ گهوههر و جوانهکهمان. له بواری جوغرافی له نیوه زیاتری سنورهکانی کوردستان، جیرانن ڵهگهڵ دوو وڵاتی ئێران و تورکیا له ناو خۆی ئێرانیشدا،زۆربهی سنورهکانی کوردستان هاو سنورن لهگهڵ نهتهوهی(ئازهری). بۆیه له زۆربهی ناوچهکانی که هاوسنورن لهگهڵ ئهم نهتهوهیه ئهم جینۆسایده سیستهماتیکه زهقتره . که واته کاتێک حکومهته ناوهندییهکان دێن که کوردستان وهک وڵاتی خۆیان ناو نوس بکهن ،فهرمانبهری باوهرپێکراوی خۆیان ڕهوانهی کوردستان دهکهن ، بۆیه زۆربهی ئهم فهرمانبهرانه زڕه میرزای ئازهری بون ، جا به هۆی ئهمه که ،له کوردی تێنهگهیشتون و دهستیان ئاواڵه و پشتیان به حکومهت گهرم بووه و ئامانجی سهرکیشیان جێبهجی کردنی بیری ناحهزی داگیرکهران بووه ، زۆر بێبهزهییانه کهوتونهته پاکتاو کردنی ئاسهواری کورد بونی ناوچه کوردێکان. زۆر به ڕونی دێته بهر چاو، که به ئانقهست ناوی ئازهرییان له جییاتی ناوی کوردی بهکار هێناوه. بۆ وێنه لهم ناوچانهی که نیزیکن له ناوچه ئازهرییهکان وهک ورمێ، مههاباد، نهغهده ، بۆکان به دهیان دێهات ههیه که دانیشتوانی به سهدان و ههزاران ساڵه کورد بون، بهڵام که سهیری ناوهکانیان ئهکهین دهبینین ، تورکین یا ئازهرین، وهک : دۆن گز، قهره موسالی، ئاڵبڵاغ ، قهرهقشڵاق، قهرهکهند ، قهرهداغ ، توتاغاچ، قوڵقوڵاغ ، لهگز ، ساری قامیش، مهلالهر، شێخ لهر،کهل بهی رهزا خان و بهیرهم. ئهوهی راستی بێت هیچ زانیارییهک له پێشینهی ئهم ناوچه و دێهاتانه له بهر دهست دا نین یا من نهمدیتوون ،بهڵام ئهوهی تا ڕادهیهک ڕوون و ئاشکرایه، سڵ نهکردنهوهی زۆربهی مێژوناسانه، له ئاریایی بوونی کورد، بهم شێوهیه که به نهوهکانی ساسان ناوزهدیان دهکهن. که وابێ، دهبێ بگوترێ سنوری خاکی کوردان له گشت چوار بهشهکهدا زۆر بهر فراوانتر بون له هی ئهمرۆ. ڕهنگه ئهم پرسیاره لهلای زۆر کهس بێته پێش، باشه ئهگهر حکومهتی ناوهندی به دهست فارسانه ، ئهدی بۆچی ناوهکان نهکراون به فارسی ؟ له جوابدا دهبێ بگوتره که زۆر شار و ناوچهی کوردستان له شاڵاوی ئهم پاکتاوکارییه دهرباز نهبوون ،ههر ئهوهیکه ناوهکان به دهستنوس و به زاراوهی فارسی نوسراون و دهخوێندرێنهوه خۆی گهواهی ئهم راستییه تاڵهیه، سهرهڕای ئهمهش، دهبینین که به دهیان ناوی فارسیش دێتهبهر چاو،وهک: چشمه دراز، شورآباد، چهپ دهرره ، علی سرخ ، گاز دهرره، کۆه سفید،له ناوچهکانی سهر بهپارێزگای کوردستان. یان دوا رهستهی ناوهکانیان کردۆته ( آباد) وهک حهسهن آباد و علی آباد وزۆری تر. بهڵام ئهوهی مهبهستی منه و به پێویستی دهزانم بۆ ئهم کاته ههنووکهییهی ئیستا سرنجی بدرێتێ، لایهنی به تورک یا ئازهری کراوی بابهتهکهیه. شاخو کێوی سهر کهش و نهبونی رێگاو بان لهلایهک ،گرینگی نهدانی داگیرکهران به گهشه پێدانی بازهرگانی و پیشهیی و کولتوری ، له لایهکی دیکهوه ، بون به هۆی زۆرتر لاواز بون و فهقیرتر بونی کورد لهم بوارانه دا، بهتایبهت له بواری کولتوری و فهرههنگی دا،ئهمهش له ناو کۆمهڵگای کوردهواری به گشتی، له ناو کۆمهڵگای لادێیی بهتایبهتی رهنگی داوهتهوه.کاری بونی ئهم خاڵه بهڕادهیهک بهرچاوه، تا ئهو جێیهی که ههم ئهوکات که ناوهکانیان، لهلایان داگیرکهران و بهکرێگیراوهکانیان، بۆدهگۆڕدران، کهس نهبو زار ههڵپچڕێ و ههڵوێست بگرێ ، جا یا له بێسهوادی یا له ترسی حکومهت و ئاغا یا بۆ راگرتنی برای دینی، ههمیش دوای ئهم کاته کهس تهنانهت زهحمهتی تێڕامانینیشی به خۆی ڕهوا نهدی تا بزانێ ئهو ناوهی که وا کهوتۆته سهر زاری، چ مانایهکی ههیه و بن و بنهچهکهی دهگاتهوه کۆ؟ ئێ، کوردینۆ: دۆینێ، دۆینێ بو.ههرچی رویدا ،رۆیی .ئهوهی لهدهستمان دا ، لهدهستمان چو. هاندهری من بۆنووسینی ئهم پرسیاره ئازاردهرهی که وا له دهسپێکی وتارهکهدا باسم کرد ، ئهم دهنگۆیانهیه که جارو بار له زاری ههندێک راگهیهندراوی بهکرێگیراو یا کهسانی نابهرپرسی ئازهری له ناو خۆی ئیران دهبیسترێن ، که وا بانگهشهی ئهوه دهکهن زۆربهی شار و ناوچهکانی رۆژههڵاتی کوردستان، خاکی ئازهربایهجانن و دانیشتوانیشی ئازهری کێو ین. ئهوهی راستی بێت ئازهرێکان بهتایبهت ئهو ئازهرییانهی وهک : نظمی افشار و حهوتونامهی (ئۆلدوز) بیردهکهنهوه ، خۆیان زۆر باش دهزانن که قسهکانیان چهنده نیزیکن له راستیهوه ، بۆیه پشیله ترسهنۆککهی گهرهکیشمان ئهم قسانه به ختته ناگرێ. باوهڕم وایه که هیچ کوردێکی وڵاتپاڕێز و نیشتیمان پهروهر به بیستنی ناوی سهپاوی بێگانه بهسهر خاکی وڵاتێوه ،کهیفخۆش نییه.که وایه با گشت پێکهوه جوابی ئهم پرسیارانهی ژێرهوه تاو و تۆ بکهین تا چی ترنهوهی داهاتو ڕهخنهمان لێنهگرن و ئاخ و ئۆخ بۆئهمرۆ ههڵنهڕێژن.تاکو ئهوانیش وهک ئێمه گازندهیان له مێژوی رابردویان نهبێت. ئایا کورد دهبی بهم ناوانه، له سهر زێدی خۆی قایل بێت؟ ئایا خهباتی دژ به دوژمن تهنیا به چهک مسۆگهره ؟ ئایا ئهمرۆ له ئیران دا ههل و مهرجی بهرز کردنهوهی داواکاری لهم جۆره،(واته گۆڕینی ناوی ئهم ناوچانه) له لایان ههر که س و ههر گروپێک و به شێوهی یاسایی و مهدهنی ، لهباره؟ ئایا ڕوونکردنهوه و وهبیر هێنانهوهی ئهم دیارده داگیرکارییه بۆ دانیشتوانی ئهم ناوچانه کاریگهر دهبێ؟ لهم بارهیهوه کهسانی نیشتیمان پهروهر و وڵاتپارێز چ ههنگاوێک دهتوانن باوێژن؟ دهزگاکانی ڕاگهیاندن ومێدیاکان تا چهند ئهم هێنده به هێند دهگرن؟ ئێمه که چارهنوسی کهرکوک و ناوچه دابڕاوهکانی باشورمان لهبهر چاوه، بێدهنگ بونمان له ئاست ئهم ناوچانهی رۆژههڵات ،ئهویش لهم کاته ههستیار و ههنووکهییهدا ڕهوایه؟ ڕێکهوتی 12.12.2007زایینی تۆ ئێژی چی؟
â  پهیامی پرسه و سهرساخی به بۆنهی کۆچی ناوادهی هاوڕی عوسمان ڕهحیمی بهڕێز خاتوو پهخشان فهلسهفی بهڕێزان ههردوو بنهماڵهی بهڕێزی ڕهحیمی و فهلسهفی بهڕێزان دۆستان و هاوڕێیانی کاک عوسمان له حزبی دیموکراتی کوردستان ههواڵی کوچی بهژان و ناوادهی هاوسهنگهر و هاوڕێی خۆشهویست کاک عوسمانی پێشمهرگهو فهرماندهو یهکێک له ڕێبهرانی بهورهو خۆڕاگری ناو جهرگهی خهباتی ڕوای نهتهوهکهمان ، له دڵهوه ههژاندینی و بێ ڕاده خهمباری کردین. له ڕاستیدا کۆچی کاک عوسمان کارهساتێکی جهرگ بڕو ههژێنهرو خهسارێکی گهورهو قهرهبوو نهکراو بوو. هاوڕێ عوسمان کۆچی کردو بهشێوهی جهستهیی بهجێی هێشتین، بهڵام ئهو نامرێ و ڕابردوی پڕ له خهبات و تێکۆشانی، کهسایهتی نمونهیی و خۆشهویستی، پهیڤ و ڕامانهکانی، ههڵویست و ئاکاره پهسهندهکانی زۆر لهمردن بههێزتن و ههموو ئهو تایبهتمهندیانه، ناوو یادی ئهو، له ناو دڵ و دهروونی ئێمهدا بهزیندوویی دههێڵنهوه. به بۆنهی ئهو کۆچه ناوهختهوه، له ناخی دڵهوه بهناوی خۆم و هاوسهرو بنهماڵهمانهوه، وێڕای دهڕبڕینی خهم و پهژارهی قوڵمان بۆ لهدهست دانی کاک عوسمانی هێژا، سهر ساخیتان پێ دهڵێین و هاوبهشی خهم و پهژارهتانین. دڵنیابن له خهمی لهدهست دانی کاک عوسماندا تهنیانین و فرهن ئهوانهی بۆ ئهم کۆسته ئهژنۆی ماتهمیان له باوهشگرتوهو و فرمێسکیان ههڵوهراندوه. یادی ئازیزی لهدڵماندا ههر به زیندوویی دهمێنێتهوه خالید عهزیزی ئوسترالیا 14/09/2007 تۆ ئێژی چی؟
â سهعوودیهکان ههواڵی گهڕانهوهی ئهلقاعیده به پشتیوانیی ئێران ڕادهگهیهنن. ئهوان 172 کهس له پهیوهندی لهگهڵ تێوهگلان له پیلانێکی ههوایی له دژی ناوچه نهوتییهکان دهسگیر دهکهن. له ئینگلیسییهوه: عهبدولواحیدی خهندهڕهش 27.04.2007 له نێو دهسگیرکراوهکاندا هاوڵاتیانی سهعوودی و بیانی دهبینرێن. به وتهی وتهبێژی وهزیری نێوخۆی ئهو وڵاته مهنسوور ئهلتورکی گیراوهکان کهسانی وایان له نێودایه که لهسهر بهکارهێنانی فڕۆکه و ئهنجامدانی کردهوهی خۆکوژی له دژی هێما گشتییهکان، دهزگا و پاڵاوگه نهوتییهکان و ناوچه سهربازییهکان ڕاهێندراون. یهکێکیان بهرنامهی وا بووه که خۆی بکا به گرتووخانهیهک دا و زیندانییهکان ئازاد بکات. سهرچاوهکه گوتی "ئهوان گهیشتبوونه دوا قۆناغهکانی ئامادهکاری و تهنیا ئهوهنده مابوو که سهعاتی سفر بۆ کارهکانیان دهسنیشان بکهن." یهکێک له کاناڵه تهلهڤیزیۆنییه دهوڵهتییهکان ژمارهیهکی زۆری له کهلوپهل و چهک و تهقهمهنی نیشاندا که له کیسهی پلاستیکیدا له ژێر خۆڵی بیابان دهرهێنرابوونهوه. ههروهها پتر له 32.4 میلیۆن دۆڵاریش دهستی بهسهردا گیرا. سهرچاوه دژه تیرۆرهکانی دێبکا فایل دهڵێن ئهمهگهورهترین و ئاڵۆزترین بازنهی تیرۆریستییه که تا ئێستا له عهرهبستانی سهعوودی دهسگیر دهکرێت. ئهو بازنه تێرۆریستییه لهلایهن ئێرانهوه پشتگیری کراوه و پهیوهندیی ههبووه به سوپای پاسدارانهوه که ههوڵیانداوه له ڕێگای شیعهکانی سهعوودییهوه که له ئوستانه نهوتییهکانی ڕۆژههڵاتی ئهو وڵاته نیشتهجێن تۆڕی تێرۆریستی پێکبهێنن. ههروهک له ئێراق کردوویانه، له عهرهبستانیش مهئموورانی ئێرانی پهیوهندییان لهگهڵ شانهکانی ئهلقاعیده دامهزراندووه. وتهبێژهکهی عهرهبستان ئاماژهی به ههوت شانهی ئهلقاعیده کرد که پهیوهندییان به توخمه بیانییهکانهوه ههبووه و کهڵکیان له تواناکانیان وهرگرتووه بۆ پیلاندانان و بهڕێوهبردن و مهشقکردن. ههروهها سهرچاوهکه گوتی که ههندێک گومانلێکراو ناردراون بۆ وڵاتانی تر بۆ مهشق و ڕاهێنان لهسهر لێخوڕینی فڕۆکه بهمهبهستی کاری تێرۆریستی له عهرهبستاندا. دووشهممهی ڕابردوو وهزیری نێوخۆ شازاده ناییف گوتبووی که وا لیستێکی تازه له ناوی تێرۆریستان خهریکه ئاماده دهکرێت که نیشان دهدات ئهلقاعیده چالاکییهکانی خۆی لهو وڵاتهدا دهسپێکردووهتهوه. ههر لهو ڕاگهیاندنهدا ناوبراو ئاماژهی به ئهگهری وهشاندنی زهبری سهربازی له ئێران کرد لهلایهن وڵاته یهکگرتووهکانی ئهمریکاوه و گوتی "هیوادارین شتی وا ڕوونهدات بهڵام ئهمه مهسهلهیهکه که دهبێ حیسابی بۆ بکهین." 27.04.2007 تۆ ئێژی چی؟
â ماڵپهڕی وای نێت نیوز ڕاپۆرت: ئێران مهشق به ههزارن یاخیبووی ئێراقی دهکات وهرگێڕان: عهبدولواحیدی خهندهڕهش ڕۆژی 15.04.2007 بڵاوکراوهتهوه ههزاران کهس له ئێراقییه یاخیبووهکان له ئۆردوگایهکی نهێنیدا له نزیک شاری تاران مهشق ڕاهێنانیان پێدهکرێت، به گوێرهی ڕاپۆرتێک که ڕۆژی شهممه له ڕۆژنامهی ئندپندنت دا بڵاوکراوهتهوه. ئهبو ئهمیر که تهمهنی 39 ساڵانه و چهکدارێكی سوپای مههدییه لهوکامپه مهشق دراوه دهڵێت"شهڕکهره شیعهکان لهسهر شێوازی جهنگی مۆدێرن ڕادههێندرێن، وهکوو بهکارهێنانی تهقهمهنیی بههێز و خستنهخوارهوهی هێلیکۆپتهر". ههروهها ناوبراو گوتی ئهوانهی که ئهویشیان مهشق داوه له سوپای پاسدارنی ئێران بوون. ڕۆژنامهی ئندپندنت ههروهسا له زمان شهڕکهرێکی ترهوه به ناوی ئهبوو ڕافد ڕایگهیاند که وا سهدان کهس له هاوباوهڕانی خۆی له شیعه ئێراقییهکان لهو کامپه بینیوه. ئهبوو ڕافد گوتی "فێریان کردووین که چۆن پهلاماری ئهمریکاییهکان بدهین، ههموو شێوازه مۆدێرنهکانی خستنه خوارهوهی هێلیکۆپتهر و تێکشکاندنی تانک و زرێپۆش فێر بووین. ئهمه ئامادهکارییه بۆ ئهو کاته که لهگهڵ داگیرکهران دهرگیری جهنگ دهبین". سهرچاهگهلێک له هێزه ئهمریکایی و بریتانییاییهکانی جێگیلر له ئێراق له ڕابردوودا باسیان لهوه کردووه که ئێران دهستی ههیه له ڕاهێنان و چهکدارکردنی یاخیبووه ئێراقییهکاندا، ئهوانهی که کاری تهقاندنهوه ئهنجام دهدهن و پهلامار دهبهنه سهر ڕۆژئاواییهکان لهو وڵاتهدا. سهرچاوه: Yedioth Internet http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3387915,00.html 15.04.07 ماڵپهڕی دێبکا فایل تاران میلیشیاکانی حیزبوڵڵای لوبنان به مووشهکی بهرگریی ههوایی چهکدار دهکات وهک بهشێک له بهرنامه جهنگییهکهی. وهرگێڕان: عهبدولواحیدی خهندهڕهش ڕۆژی 15.04.2007 بڵاوکراوهتهوه ڕۆژی 15.04.2007، له شهوی یادکردنهوهی هۆڵۆکۆست د، حیزبوڵڵا و فهرماندهکانی سوپای پاسدارانی ئێران مهراسیمێکی مهزنیان له بنکهی ئیمام عهلی لهشاری تاران ساز دا به بۆنهی دامهزراندنی باڵی دژهمووشهکی ههوایی حیزبوڵڵا. لهو مهرایمهدا ناوی 500 لوبنانییان ڕاگهیاند که له کۆرسی بهکارهێنانی سێ دژهمووشهکی ههوایی دا دهرچووبوون: مووشهکی "سهییاد"، مووشهکی "میساق" و مووشهکی 'شههاب ساقیب" که لهسهر بنهمای سیستهمی مووشهکی ( Feimeng-80 )ی چینی سازکراوه. سهرچاوه سهربازییهکانی دێبکافایل ڕایانگهیاندووه که ئهم جۆره چهکه تازانه زۆر به وردی دهتوانن مهودای فڕینی هێزی ههوایی ئیسراییل له ئاسمانی لوبناندا بهرتهسک بکهنهوه. سهرچاوهکان باس لهوه دهکهن که لهمهوبهریش مووشهکه ئێرانی- چینییهکان له ڕێگای نایاساییهوه گهیهندراونهته دهست حیزبوڵڵای لوبنان. ئهو مووشهکانه به جۆرێک ساز کراون که دهتوانن ئهو هێلیکۆپتهرانهی له دهرهوهی دیدی ڕاداردا دهفرن، بپێکین. ههروهها بۆ لێدانی بنکه و ئۆردوگا سهربازییهکان و لێدانی تۆپخانه و سهکۆیهکانی مووشهکیش زۆر بهکارن. ڕۆژی 07.04.2007 پێنسهد کهس له حیزبوڵڵاییهکانی لوبنان به هۆی دوو فڕۆکهی سیڤیلهوه له دیمهشقهوه بهرهو تاران بردران و ڕۆژی 16.04.2007 ههر لهو ڕێگایهوه گهڕێندرانهوه؛ دوای ئهوهی کهله پادگانی ئیمام عهلی لهلایهن فهرمانده و شارهزاکانی سوپای پاسدارانهوه ڕاهێنانیان پێکرا. سهرچاوه: Debka File http://www.debkafile.net/headline.php?hid=4073 15.04.2007 تۆ ئێژی چی؟
|
